THĂM DÒ VŨ TRỤ
Biên dịch : Tuấn Minh
Nhà xuất bản Lao Động 2007
Khổ 13 x 19. Số trang : 198
Thực hiện ebook : hoi_ls
(www.thuvien-ebook.com)



LỜI MỞ ĐẦU
Bạn có biết thiên văn và khí tượng có quan hệ mật thiết?
Bạn có biết Trái Đất hình thành như thế nào?
Bạn có biết hình dáng chân thực của Trái Đất?
Bạn có biết xích đạo địa cầu được xác định như thế nào?
Bạn có biết nam, bắc cực được xác định như thế nào?
Bạn có biết tấm lá chắn bảo vệ Trái Đất là gì không?
Bạn biết gì về kinh tuyến và kinh độ địa cầu?
Bạn biết gì về vĩ tuyến và vĩ độ của Trái Đất?
Vậy tại sao lại phải vẽ các đường kinh tuyến và vĩ tuyến trên quả địa cầu và địa đồ?
Bán cầu Nam, Bắc của Trái Đất được xác định như thế nào?
Tại sao chúng ta lại dùng sao Bắc cực để tính phương hướng?
Bạn có biết Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời trên một mặt phẳng quỹ đạo?
Bạn có biết tia sáng Mặt Trời tạo với bề mặt Trái Đất một góc giao nh
Bạn có biết góc giao giữa tia nắng Mặt Trời và Mặt Đất ở mỗi vùng khác nhau trên Trái Đất luôn thay
đổi?
Hằng tinh là gì?
Hằng tinh được cấu tạo như thế nào?
Hằng tinh vận động như thế nào?
Có thể đo thể trọng và thể tích của hằng tinh không?
Thế nào được gọi là “sao lùn”?
Bạn có biết thế nào là tân tinh không?
Bạn biết gì về gia đình hệ Mặt Trời ?
Hệ Mặt Trời và Mặt Trời được hình thành như thế nào?
Bạn có biết Mặt Trời là hành tinh có tầm quan trọng như thế nào đối với Trái Đất không?
Bạn có biết ánh sáng và nhiệt của Mặt Trời được sinh ra như thế nào không?
Thế nào là quang cầu và đêm đen trên Mặt Trời ?
Thế nào là nhật nhĩ?
Bạn biết gì về gió Mặt Trời và bão Mặt Trời ?
Bạn có biết Mặt Trời cũng quay quanh chính nó?
Vì sao khi bình minh và hoàng hôn, Mặt Trời trông to hơn
Bạn biết gì về cực quang?

Bạn biết về gì Trái Đất - ngôi nhà của loài người?
Tại sao Trái Đất là nơi thích hợp cho sự sống tồn tại?
Bạn biết gì về bầu khí quyển và tầng ôzôn?
Bán cầu Nam và bán cầu Bắc của Trái Đất được phân chia như thế nào?
Vì sao băng ở Nam Cực nhiều hơn ở Bắc Cực?
Tại sao có thủy triều?
Tại sao có các khí hậu khác nhau?
Tại sao lại có gió?
Tại sao lạt có tiếng sấm?
Bạn biết gì về tia cực tím?
Bạn có biết về hiệ tượng đảo cực của từ trường Trái Đất?
Bạn biết gì về Mặt Trăng của chúng ta?
Tại sao Mặt Trăng có hình dáng thay đổi?
Bạn có biết những sắc thái kỳ điệu của vầng trăng?
Trên Mặt Trăng có thể nhảy cao hơn trên Trái Đất bao nhiêu?
Tại sao nói nguồn gốc của Mặt Trăng đến nay vẫn chưa rõ?
Bạn biết gì về sao Thủy - hành tinh gần Mặt Trời nhất?
Bạn có biết sao Thủy là một thế gia hoang sơ lạnh lẽo?
Tại sao nhìn từ sao thủy, Mặt Trời lúc to lúc nhỏ?
Tại sao sao Kim lại có tên là bộ mặt thần bịt dưới chiếc mạng che?
Bạn có biết sao Kim có kết cấu rất giống với Trái Đất nhưng lại không có từ trường?
Bạn biết gì về sao Hỏa?
Bạn có biết sao Hỏa chuyển động như thế nào?
Bạn có biết sao Hỏa có môi trường rất giống với Trái Đất không?
Bạn có biết những phát hiện mới về sao Hỏa?
Bạn biết gì về sao Mộc - hành tinh lớn nhất của hệ Mặt Trời?
Sao Mộc có diện mạo như thế nào?
Sao Mộc có bao nhiêu vệ tinh?
Bạn biết gì về vệ tinh Io và vệ tinh Europa của sao Mộc?
Bạn biết gì về sao Thổ?
Bạn biết gì về vòng sáng sao Thổ?
Tại sao các nhà khoa học quan tâm đến vệ tinh số 6 của sao Thổ?
Bạn biết gì về sao Thiên vương?
Người ta tìm ra sao Hải vương như thế nào?
Người ta đặt tên 9 hành tinh như thế nào?
Những hành tinh nào có vành sáng như sao Thổ?
Những hành tinh nào cũng biến đổi tròn khuyết giống Mặt Trăng?
Tại sao hằng tinh phát sáng còn hành tinh lại không?
Vì sao hành tinh không “chớp mắt”?
Vì sao đêm mùa hè có nhiều sao hơn đêm mùa đông?
Các hành tinh trong vũ trụ liệu có va vào nhau?
Có thật các hành tinh đều ở gần đường hoàng đạo?

Bạn biết gì về sao Băng?
Bạn biết gì về mưa sao băng chòm Sư Tử?
Bạn có biết sao Chổi được cấu tạo như thế nào không?
Sao Chổi có chuyển động theo quy luật không?
Bạn có biết số phận của sao Chổi như thế nào không?
Bạn biết gì về quỹ đạo của sao Chổi?
Bạn có biết sao Chổi có nhiều đuôi không?
Bạn biết gì về vụ nổ Tunguska không?
Sao Chổi Halây được phát hiện ra như thế nào?
Bạn biết gì ve sự va chạm của sao Chổi Shoemake-Levy 9 với Mộc Tinh?
Bạn biết gì về các tiểu hành tinh?
Tại sao những tiểu hành tinh này là một nguy hiểm của Trái Đất?
Nhật thực và nguyệt thực xảy ra như thế nào?
Làm thế nào để dự báo được nhật thực và nguyệt thực?
Con người đã thu được những gì nhờ quan sát Nhật thực và Nguyệt thực?
Bạn có biết thiên không có bao nhiêu chòm sao không?
Có phải vị trí của các chòm sao trong thiên không đang di động?
Bạn có biết chòm sao Thiên Ưng?
Bạn có biết chòm sao Thiên Cầm không?
Bạn có biết chòm Tiên Hậu không?
Bạn biết gì về chòm sao Đại Hùng?
Bạn biết gì về chòm sao Tiểu Hùng?
Bạn biết gì về chòm Mục Phu và chòm Chó Săn không?
Bạn có biết chòm sao Thất Nữ không?
Bạn có biết chòm sao Trường Xà không?
Bạn biết gì về chòm sao Thiên Nga?
Bạn có biết chòm sao Thần Nông (scorpuis) không?
Bạn có biết chòm sao Nhân Nã (sagittarius)?
Bạn có biết chòm sao Anh Tiên (Perseus)?
Lỗ đen được sinh ra từ đâu?
Bằng cách nào chúng ta có thể biết được ở vùng nào có lỗ đen tồn tại?
Thuyết tương đối giải thích như thế nào về lỗ đen?
Bạn có biết những bí ẩn còn bao quanh lỗ đen hiện nay không?
Bạn biết gì về hệ Ngân Hà?
Bạn biết gì về mối quan hệ giữa các hằng tinh?
Bạn biết gì về thuyết “địa tâm”?
Bạn có biết thuyết “nhật tâm” được nêu ra như thế nào không?
Galilê đã chứng minh cho học thuyết Trái Đất quay quanh Mặt Trời như thế nào?
Điều gì khiến Anhxtanh đưa ra thuyết tương đối?
Thuyết tương đối của Anhxtanh được chứng minh như thế nào?
Bạn biết gì về giả thuyết vụ nổ vũ trụ?
Các hệ sao được hình thành như thế nào?

Bạn có biết hoá thạch bức xạ thời viễn cổ?
Bạn biết gì về tuổi của vũ trụ?
Bạn có biết hiệu ứng Doppler là chìa khoá mở cánh cửa vũ trụ không?
Bạn có biết kính viễn vọng là kính nhìn về quá khứ?
Bạn biết gì về kính viễn vọng và những khám phá của nó?
Bạn biết gì về công việc quan sát qua kính viễn vọng?
Bạn biết gì về kính viễn vọng bức xạ vô tuyến?
Bạn có biết đơn vị dùng để đo khoảng cách giữa các thiên thể là gì không?
Bạn biết gì về lịch?
Bạn biết gì về Dương lịch và Âm lịch
Hoạt động quan sát Vũ trụ của con người được đưa lên không trung như thế nào?
Tại sao phải đưa hoạt động quan sát Vũ trụ lên không trung?
Bạn có biết các vệ tinh nhân tạo có tầm quan trọng như thế nào với đời sống con người không?
Bạn biết gì về phi thuyền vũ trụ?
Bạn biết gì về trạm không gian Vũ trụ?
Sự sống ra đời trong Vũ trụ như thế nào?
Làm thế nào để bay khỏi Trái Đất?
Vì sao phóng tàu vũ trụ phải dùng tên lửa nhiều tầng?
Tại sao tàu vũ trụ được phóng theo chiều quay của Trái Đất?
Tại sao tên lửa bay được?
Tại sao phòng quan trắc thiên văn thường có mái tròn?
Làm thế nào để biết một hòn đá là thiên thạch?



LỜI MỞ ĐẦU
Thế kỷ XX là thế kỷ của sự phát minh mạnh mẽ về khoa học kỹ thuật. Việc phát minh ra máy bay, sản
xuất ôtô công nghiệp hóa với quy mô lớn và xây dựng đường cao tốc đã rút ngắn khoảng cách giữa các
khu vực và tác quốc gia; việc phát minh ra Pênêxilin, tiêm chủng phổ biến các loại vắc xin phòng dịch,
làm cho con người thoát khỏi những loại bệnh truyền nhiễm đã uy hiếp nhân loại hàng vạn năm nay;
việc phát minh ra và phổ cập máy điều hoà, máy giặt, tủ lạnh, truyền hình... đã rất tiện lợi và cải thiện
cuộc sống vật chất của con người; việc phát minh ra quang tuyến và điện thoại di động, sự xuất hiện
của mạng Internet đã nhanh chóng nối liền con người trên khắp thế giới với nhau nhanh chóng; việc
hoàn thành công trình “tổ gien” đã mở rộng nhận thức của con người những tầng sâu của sinh mệnh;
việc xây dựng và phát triển của ngành hàng không đã đưa tầm mắt của loài người vươn tới nơi sâu
thẳm của vũ trụ. Tất cả những điều đó không những đã làm thay đổi phương thức sản xuất, cơ kinh tế
và phương thức sinh sống của con người, nó cũng làm thay đổi nhận thức của con người đối với thế
giới khách quan, xây dựng các quan điểm khoa học hoàn toàn mới. Nhờ đó, sự phát triển khoa học kỹ
thuật và sản xuất trong 100 năm của thế kỷ XX đã vượt qua tổng hợp mấy nghìn năm phát triển từ khi
lịch sử loài người có văn tự đến nay, nhưng đồng thời cũng gây ra một loạt những hậu quả tai hại như
phá hoại môi trường sinh thái, nhiều loài sinh vật bị tuyệt chủng... Con người cuối cùng cũng đã nhận
thức được, việc khai thác mang tính “cướp bóc” đối với đại tự nhiên sẽ chịu sự trừng phạt nghiêm
khắc. Chỉ có sống hài hoà với tự nhiên mới có thể đạt được mục tiêu phát triển bền vững, vừa không
làm hại tự nhiên và môi trường vừa không uy hiếp sự sinh tồn của nhân loại và sự phát triển của thế
hệ tương lai.
Thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ mà khoa học kỹ thuật phát triển như vũ bão và toàn cầu hoá kinh tế tri thức.
Dựa trên nền tảng của công nghệ cao, công nghệ thông tin, công nghệ sinh học và công nghệ gien sẽ
có sự đột phá và phát triển mới.
Chúng ta đã tiến hành thành công công cuộc đối mới và đã đạt được những thành tựu hết sức to lớn
và rực rỡ. Nhưng so sánh với thế giới và khu vực thì còn những khoảng cách rất lớn, đặc biệt là với
các nước phát triển trên thế giới. Đảng và Nhà nước ta đã coi giáo dục và đào tạo, khoa học và công
nghệ là chính sách hàng đầu, nhằm thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân
chủ, văn minh, đi lên chủ nghĩa xã hội. Đó là ý tưởng và sự nghiệp to lớn mà mỗi người dân Việt Nam
phải ra sức nỗ lực thực hiện thành công. Đặc biệt, thế hệ tương lai mới là những chủ nhân tương lai
của đất nước. “Trẻ em hôm nay, Thế giới ngày mai” .
Với ý nghĩa đó, trong thanh thiếu niên, chúng ta cần hướng dẫn và giúp đỡ họ có hứng thú và chí
hướng tìm tòi, học hỏi các tri thức khoa học, phổ cập những kiến thức mới nhấồi dưỡng tinh thần khoa
học nắm vững phương pháp khoa học. Đây không chỉ là nội dung và nhiệm vụ quan trọng của giáo dục
nhà trường mà toàn xã hội bao gồm giới khoa học, giới xuất bản phải hết sức quan tâm.
Sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật hiện đại đặt ra yêu cầu rất cao đối với ngành giáo
dục. Mục đích của giáo dục hiện đại là truyền thụ những tri thức và kỹ năng cần thiết cho công việc và
cuộc sống, quan trọng hơn là làm cho con người có đủ các quan điểm khoa học và tinh thần khoa học,
nắm vững và vận dụng các phương pháp khoa học. Để đi sâu tìm hiểu và nhận thức một cách toàn diện
thế giới đã biết và chưa biết, con người cần có các tri thức khoa học rộng về nhiều phương diện.
Chính vì vậy, để tăng cường tố chất toàn diện cung cấp những tri thức, kiến giải mới cho thanh
thiếu niên, chúng tôi đã biên dịch bộ sách Khám phá thế giới khoa học từ nhiều nguồn tư liệu của
nước ngoài mà chủ yếu là từ cuốn Những vấn đề khoa học kỳ thú của NXB Khoa học kỹ thuật Thiên
Tân, Trung Quốc - 2004. Hy vọng rằng, với nội dung có thể gọi là phong phú chính xác, dễ hiểu, bộ
sách sẽ giành được sự yêu thích của đông đảo bạn đọc.
NGƯỜI BIÊN DỊCH


Chúng ta sống trên Trái Đất và thường xuyên phải tiếp xúc với rất nhiều hiện tượng thiên văn, ví như:
Tại sao Mặt Trời lại nóng và sáng? Tại sao Mặt Trăng chuyển động quanh địa cầu? Hàng triệu triệu các
ngôi sao treo lấp lánh trên bầu trời sao không rơi xuống? Ngoài Trái Đất liệu có hành tinh nào có sự sống?
Các ngôi sao liệu có va đập vào Trái Đất và va đập vào nhau?... Những vấn đề này đều rất cần các nhà
khoa học nghiên cứu nghiêm túc. Trên thực tế, quá trình hình thành và phát triển thiên văn học chính là quá
trình con người từng bước nhận thức và hiểu về thế giới tự nhiên.
Thiên văn học là một môn khoa học lâu đời. Ở Trung Quốc, từ hơn 4000 năm trước đã bắt đầu có những
ghi chép về thiên văn. Để trồng trọt cho đúng thời vụ, thu được hiệu quả cao nhất, người cổ đại đã dựa vào
thiên văn để xác định các mùa, các khí tiết trong năm. Các ngư dân và những nhà hàng hải cũng dựa vào
các ngôi sao để xác định các phương hướng giữa biển cả mênh mông, lợi dụng sự thay đổi hình dạng Mặt
Trăng để dự đoán sự lên xuống của thuỷ triều...
Thiên văn học còn là một khoa học cơ bản. Trong cuộc sống hàng ngày chúng ta vẫn sử dụng các loại
lịch biểu được biên soạn dựa theo kết quả nghiên cứu của thiên văn học. Trong quá trình tiến hành trắc
lượng Trái Đất lịch trình hoạt động của các ngành hàng hải, hàng không, vũ trụ và nghiên cứu khoa học....
các nhà nghiên cứu cũng không thể rời những lịch biểu này. Ngoài ra để xác định thời gian chuẩn cho một
nước và trên toàn thế giới, người ta cũng không thể không dựa vào kết quả nghiên cứu của các đài thiên
văn. Trong quá trình nghiên cứu thiên văn, con người đã tổng kết được không ít những quy luật khoa học,
phát hiện được nhiều chất hoá học và nguồn năng lượng mới.
Cùng với tiến bộ của khoa học kỹ thuật, những phát hiện vềã đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với một số
vấn đề cơ bản của khoa học như: khởi nguồn của vũ trụ, nguồn gốc của các nguyên tố, nguồn gốc sự sống...
Và cũng trong quá trình phát triển đó, thiên văn học không ngừng lần tìm ra diện mạo chân thực của giới
tự nhiên, ví dụ như nhà khoa học Ba Lan Côpécních đã phá vỡ sự trói buộc hàng mấy ngàn năm của tôn
giáo để đưa ra “thuyết nhật tâm” (Mặt Trời là trung tâm). Những năm gần đây con người bước vào thời đại
vũ trụ, nghiên cứu thiên văn của nhân loại cũng ngày càng sâu hơn, sự phát triển của thiên văn học đã đem
đến nhiều tiện ích cho cuộc sống. Thiên văn học tập trung những tinh hoa trong nhận thức về thế giới tự
nhiên của con người. Là khoa học quan trọng để con người có thể nhận thức về thế giới tự nhiên và chung
sống hoà thuận với nó. Vì vậy từ nhỏ chúng ta đã cần phải nắm được những tri thức liên quan đến thiên văn
học, điều đó sẽ vô cùng hữu ích cho cuộc sống.


Bạn có biết thiên văn và khí tượng có quan hệ mật thiết?
Chúng ta đều biết khí tượng học là khoa học chuyên nghiên cứu về các hiện tượng tự nhiên trong bầu khí
quyển - cái áo ngoài của Trái Đất, như nhiệt độ, không khí, sấm, chớp, dông, bão, mưa, sương... Còn thiên
văn học thì chuyên nghiên cứu các vấn đề liên quan đến thiên thể với đối tượng nghiên cứu là vũ trụ lớn
đến vô cùng, những vận động gần Trái Đất... Xem ra thì hai ngành chẳng mấy quan hệ với nhau, tng thực tế
chúng lại có quan hệ gắn bó mật thiết, phải dựa vào nhau để phát triển.
Quan sát các hiện tượng thiên văn không tách rời với điều kiện thời tiết, ngay cả khi trời nhiều mây thì
các nhà thiên văn cũng không thể quan sát được chứ chưa nói gì tới dông bão. Ngược lại, thời tiết khắc
nghiệt không những không ảnh hưởng đến việc quan trắc khí tượng mà lại càng cần tiến hành nó. Vì vậy,
các nhà thiên văn học thường phải tốn nhiều công sức để tìm những địa điểm lý tưởng đặt đài thiên văn,
chủ yếu là những nơi ít bị ảnh hưởng bởi thời tiết. Thế nhưng, cùng với sự phát triển của kính viễn vọng vũ
trụ và kính viễn vọng phi quang học, sự phụ thuộc vào điều kiện thời tiết của thiên văn học cũng dần giảm
đi. Đối với các nhà thiên văn thì phân tích các tư liệu thống kê về quan trắc khí hậu Trái Đất trong một thời
gian dài cũng là những căn cứ quan trọng để nghiên cứu mối quan hệ giữa Mặt Trời và Trái Đất.
Đồng thời với điều đó, khí tượng học cũng có được sự giúp ích từ thiên văn học. Ví dụ, việc ứng dụng
khoa học kỹ thuật vũ trụ như vệ tinh nhân tạo, các thiết bị cảm ứng từ xa... khiến cho công việc quan trắc
khí tượng như hổ thêm cánh, kết quả rất hữu ích, giúp con người biết trước được tình hình thời tiết tới 10
ngày. Các nhà khí tượng học đang chuyển hướng nghiên cứu tới vũ trụ, hy vọng sẽ nghiên cứu sâu hơn về
các hiện tượng như: Hiệu ứng nhà kính, các trận bão bụi ở sao Hoả, hiện tượng Elnino uy hiếp Trái Đất...
để có thể nghiên cứu tốt hơn về khí tượng Trái Đất, phục vụ con người.

Bạn có biết Trái Đất hình thành như thế nào?
Trong một thời gian, chúng ta vẫn liên tục nỗ lực tìm kiếm những sinh vật thông minh ngoài Trái Đất,
nhưng đến nay vẫn chưa thu được gì. Trong phạm vi 10 năm ánh sáng xung quanh mình thì Trái Đất vẫn là
hành tinh duy nhất của sự sống, cũng là căn nhà duy nhất của nhân loại chúng ta. Nó là nơi để các sinh vật
sinh sôi nảy nở, và cũng là cái nôi của loài người. Vậy Trái Đất đã hình thành như thế nào?
Thời cổ đại, người ta không thể giải thích được vấn đề này. Đến thế kỷ 18, một số nhà triết học và nhà
khoa học phương Tây đã đề ra rất nhiều giả thuyết về khởi nguồn của Trái Đất. Nhà triết học Đức Kanđe
năm 1755 đưa ra thuyết “Đám mây sao”. Căn cứ vào những tư liệu quan trắc thiên văn lúc đó, ông ta cho
rằng: rất nhiều vật chất nhỏ bé trong các đám mây sao chuyển động quanh một tâm điểm và dần tập trung
trên một mặt phẳng hình đĩa. Cuối cùng, những vật chất ở trung tâm hình thành nên Mặt Trời, còn vật chất ở
xung quanh thì tạo nên hành tinh trong đó có Trái Đất và các thiên thể khác. Học thuyết này được đại đa số
người tán đồng. Về sau, học thuyết này tiếp tục được phát triển thành một học thuyết giải thích về nguồn
gốc Thái dương hệ.
Các nhà khoa học cho rằng, Trái Đất cùng hình thành với Thái dương hệ vào 4,6 tỷ năm trước. Căn cứ
vào thành phần và tuổi của các mẫu nham thạch, do các nhà du hành vũ trụ mang về từ Mặt Trăng, gần
giống với tuổi và thành phần của các nham thạch cổ nhất trên Trái Đất. Vì vậy họ nhận định rằng, Trái Đất
và các ngôi sao trong hệ Mặt Trời được hình thành đồng thời.
Vậy sau khi hình thành, Trái Đất tiếp tục biến đổi như thế nào? tình hình trong khoảng 800 triệu năm đầu
sau khi Trái Đất hình thành (cách ngày nay từ 4,6 tỷ đến 3,8 tỷ năm). Các nhà khoa học vẫn chưa tìm được
chứng cứ trực tiếp. Căn cứ vào tình hình ở các thiên thể khác mà suy đoán thì Trái Đất từng bị rất nhiều
thiên thạch va đập, trên bề mặt đầy những hố sâu và lớn do va chạm. Vào thời Thượng cổ cách ngày nay
khoảng 2,5 tỷ năm, các núi lửa hoạt động đặc biệt nhiều trên Trái Đất. thường xuyên xuất hiện các cảnh
tượng bụi khói mù trời. Sau đó, các vành đai nước, vành đai khí quyển dần hình thành. Lúc này Trái Đất
nổi bật lên trong Thái dương hệ, thoát khỏi sự hoang vu, ảm đạm thê lương, sự sống bắt đầu nảy sinh và
Trái Đất trở thành hành tinh sống duy nhất trong Thái dương hệ.

Bạn có biết hình dáng chân thực của Trái Đất?
Thời Viễn cổ, vì không gian hoạt động của con người có hạn, họ cho rằng nơi mà tầm mắt nhìn tới được
chính là ranh giới của trời đất, vì vậy cho rằng mặt đất là bằng phẳng, nên mới có cách nói trời tròn đất
vuông. Hàng loạt những sự thực về sau khiến người ta phải xem lại cách nhìn nhận này và họ dần đoán ra
Trái Đất hình tròn.
Năm 1519, nhà hàng hải Ma-jen-lăng dẫn một đội thuyền xuất phát từ Tây Ban Nha đi về phía Tây, năm
1522 họ trở về Tây Ban Nha từ phía Đông. Đây là chuyến đi vòng quanh địa cầu đầu tiên của nhân loại, nó
đã chứng minh Trái Đất là một thể hình cầu.
Sau đó, nhà khoa học nôi tiếng người Anh Niu Tơn (1642- 1727) căn cứ vào các nguyên lý lực học
mình tìm được, qua tính toán kỹ lưỡng đã nhận định rằng Trái Đất không phải là thể cầu tròn xoay mà là
một thể cầu dẹt. Ông giải thích, bởi vì Trái Đất liên tục chuyển động, kết quả của sự tự quay ấy khiến cho
phần hai cực của Trái Đất dần thụt vào, còn phần Xích Đạo ở bụng Trái Đất thì phình ra. Rồi ông ví Trái
Đất như một quả trứng gà đặt trên mặt bàn. Về sau, qua trắc lượng thực địa của các nhà khoa học Pháp, lý
luận của Niu Tơn đã được chứng minh là chính xác.
Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, nhận thức của con người về hình dáng Trái Đất ngày càng
tiếp cận gần với diện mạo vốn có của nó. Ngày nay, từ vũ trụ, con người có thể ngắm nhìn toàn bộ diện
mạo của địa cầu và dùng vệ tinh “chụp ảnh toàn thân” nó. Trong ảnh, Trái Đất là một tinh cầu mầu xanh
lam được che phủ phần lớn là nước, đẹp đẽ và sinh động vô cùng. Các nhà khoa học đã sử dụng những kỹ
thuật trắc lượng và các vệ tinh địa cầu nhân tạo hiện đại nhất và đã có được những số liệu trắc lượng
tương đối chính xác như hiện nay. Thực tế đã đo được, bán kính Trái Đất từ địa tâm đến Xích đạo dài
6378,245km; bán kính từ địa tâm đến hai cực dài 6356,863km. Độ chênh lệch của hai bán kính là khoảng
21km. Bởi vậy quả thực Trái Đất là một thể cầu dẹt, vùng xích đạo hơi phình ra và hai cực hơi thụt vào.
Nói một cách chặt chẽ thì Trái Đất không phải là một thể cầu quy chuẩn. Tuy nhiên, mức độ sai lệch đó
rất nhỏ, ngay cả khi quan sát Trái Đất từ trên không trung cũng không dễ nhận ra. Khi chúng ta thu nhỏ Trái
Đất đến kích thước của quả địa cầu đặt trên bàn thì ngay cả sự sai lệch về bán kính cũng không thể nhận ra
được. Vì vậy các quả địa cầu được chế tạo đều là một thể cầu tròn xoay.
Để có thể nhận thức về hình dạng Trái Đất, trải qua thời kỳ lâu con người đã phải bỏ ra rất nhiều công
sức gian khổ, thậm chí còn phải trả giá bằng tính mạng. Đó là một quá trình lâu dài, khó khăn và nhiều trắc
trở.

Bạn có biết xích đạo địa cầu được xác định như thế nào?
Ở xích đạo có rất nhiều những hiện tượng đặc thù. Ví dụ như quanh năm ánh Mặt Trời chói chang, vì
vậy trên toàn Trái Đất, vùng xích đạo là vùng có được nhiều ánh sáng và nhiệt lượng từ Mặt Trời hơn cả.
Vì mặt đất thu nhiệt mạnh, không khí nóng trong quá trình thoát lên không trung gặp lạnh hội tụ thành nước
và biến thành mưa rơi xuống. Bởi vậy ở đây thường xuyên có mưa, khí hậu vừa nóng vừa ẩm. Hơn nữa
Mặt Trời ở đây thường “làm việc rất đúng giờ”, trong cả năm, thời gian Mặt Trời mọc, Mặt Trời lặn là như
nhau và độ dài ngày đêm là.bằng nhau. Vậy xích đạo rốt cuộc nằm ở vị trí nào trên địa cầu? Nó được xác
đinh như thế nào?
Trả lời câu hỏi này, cần phải bắt đầu từ vấn đề tự chuyển động của Trái Đất. Qua nỗ lực của nhân loại
trong một thời gian dài, cuối cùng con người đã nắm được quy luật chuyển động của Trái Đất Để giải thích
một cách hình tượng quá trình tự xoay chuyển này, người ta giả tưởng có một cái trục xuyên qua tâm Trái
Đất từ cực Nam tới cực Bắc, gọi là địa trục. Địa cầu luôn tự quay xung quanh địa trục, địa tâm là trung
điểm chia đều địa trục. Một mặt phẳng đi qua địa tâm và vuông góc với địa trục, cắt bề mặt Trái Đất thành
một đường tròn, đường tròn đó chính là xích đạo. Sau khi xích đạo được xác định mới có phương pháp vẽ
vĩ tuyến, định vĩ độ trên địa cầu, và cũng mới có phương pháp khoa học xác định phương hướng trên địa
cầu.

Bạn có biết nam, bắc cực được xác định như thế nào?
Địa cầu khi tự xoay cũng có quy luật của nó, nó luôn xoay quanh một trục vô hình là địa trục, cũng tức
là địa trục đang chuyên động. Sao Bắc Cực thuộc chòm Tiểu Hùng tinh luôn có khoảng cách đến địa trục là
gần nhất. Địa trục giao với bề mặt Trái Đất ở hai điểm, điểm gần với sao Bắc Cực gọi là cực Bắc, điểm
còn lại gọi là cực Nam.
Sau khi có được hai cực Nam - Bắc, mới có việc xác đinh phương hướng trên Trái Đất, hướng đi tới
Bắc Cực là hướng Bắc, ngược lại là hướng Nam. Khi quay mặt về hướng Bắc, phía sau lưng là Nam, tay
phải chỉ về hướng phía Đông và tay trái chỉ về hướng Tây.
Bắc Cực là nơi Bắc nhất trên địa cầu, đứng ở Bắc Cực, mọi phía xung quanh đều là phương Nam.
Nam Cực là nơi chính Nam trên địa cầu, đứng ở Nam Cực xung quanh đều là phương Bắc.
Điểm Bắc Cực nằm ở Bắc băng dương, vĩ97; của nó là 900 vĩ Bắc. Nó là khởi điểm của mọi kinh
tuyến. Điểm Nam Cực nằm trên lục địa Nam Cực, vĩ độ là 900 vĩ Nam. Nó là điểm cuối của mọi kinh
tuyến. Ở các điểm Nam và Bắc Cực, có tới nửa năm Mặt Trời không lặn không mọc.

Bạn có biết tấm lá chắn bảo vệ Trái Đất là gì không?
Trên Trái Đất, có vô vàn những sự sống phong phú đa dạng và liên tục phát triển trong đó có con người.
Xung quanh Trái Đất có một lớp khí rất dày gọi là tầng khí quyển. Nó là tấm áo ngoài đẹp đẽ của người mẹ
Trái Đất, quan trọng hơn nó còn là tấm lá chắn bảo vệ Trái Đất. Tại sao lại nói vậy?
Sự sống để tồn tại được trước tiên phải có nhiệt độ thích hợp. Quá lạnh hoặc quá nóng đều không có lợi
cho sự phát triển của sinh vật. Tầng khí quyển chính là một cái máy điều hoà nhiệt độ không lồ tuyệt vời
của Trái Đất. Ban ngày khi ánh Mặt Trời chói chang, khí quyển có thể phát xạ hoặc hấp thụ một phần nhiệt
lượng khiến cho bề mặt Trái Đất giữ được nhiệt độ thích hợp, không đến mức quá nóng. Khi ấy, tầng khí
quyển giống như một chiếc ô che nắng của Trái Đất. Ban đêm, lớp khí quyển lại giống như một chiếc chăn
dầy, nó giữ lại nhiệt lượng mà mặt đất tỏa ra khiến cho mặt đất không bị lạnh đi nhanh chóng. Như vậy,
nhiệt độ Trái Đất được duy trì tương đối ổn định khiến cho sự chênh lệch nhiệt độ ngày đêm giữ được
trong phạm vi mà các sinh vật có thể chịu được. Còn như Mặt Trăng, vì không có tầng khí quyển bao quanh
cho nên nhiệt độ ngày đêm thường thay đổi từ 1270C xuống -1830C. Như vậy làm sao sự sống có thể tồn
được.
Lớp khí quyển còn là lớp “áo chống đạn” cho Trái Đất. Tuyệt đại bộ phận các thiên thạch khi chưa kịp
chạm xuống mặt đất thì đã bị bốc cháy vì ma sát với bầu khí quyển và trở thành những vì sao băng đẹp
mắt. Thỉnh thoảng cũng có những thiên thạch tương đối lớn chưa cháy hết thì rơi xuống mặt đất, nhưng thể
tích của chúng cũng đã giảm đi nhiều lần. Vì vậy mà mức độ nguy hại cũng giảm đi rất nhiều lần. Mỗi một
thiên thể bay trong vũ trụ đều liên tục bị tấn công bởi các thiên thạch. Ví dụ như Mặt Trăng, vì không có
tầng khí quyển bao quanh nên kết quả bị thiên thạch oanh kích và để lại tàn tích trên bề mặt nó rất nhiều
những hố lớn nhỏ. Trái Đất đã may mắn hơn rất nhiều những hành tinh khác, có được chiếc áo chống đạn
của mình đó là bầu khí quyển.
Bão Mặt Trời, bức xạ vũ trụ... cũng liên tục tấn công Trái Đất nhưng thông thường chúng đều bị lớp
ngoài của Trái Đất là bầu khí quyển chặn lại buộc chúng phải tránh Trái Đất mà đi sang hướng khác.
Từ trên vũ trụ mà nhìn, bầu khí quyển giống như là một chiếc khăn quàng của Trái Đất. Chúng vừa bảo
vệ các sự sống trên Trái Đất, lại vừa khiến Trái Đất trở nên kỳ diệu, đẹp đẽ hơn.

Bạn biết gì về kinh tuyến và kinh độ địa cầu?
Quả địa cầu là mô hình của Trái Đất. Nếu quan sát kỹ. quả địa cầu, bạn có thể thấy trên bề mặt nó có rất
nhiều những đường kẻ ngang dọc theo một quy tắc nhất định. Trong những đường kẻ đó, những đường nối
liền hai cực Nam, Bắc chính là đường kinh tuyến.
Bạn lại quan sát tiếp, hình dáng và độ dài các kinh tuyến có đặc điểm gì? Đúng vậy, hình dạng của
chúng đều là bán nguyệt, độ dài đều bằng nhau. Trên bề mặt quả địa cầu có thể vẽ ra vô số những đường
kinh tuyến nối liền hai cực Nam - Bắc. Vậy làm sao để có thể phân biệt được những đường kinh tuyến này?
Các nhà khoa học đã sắp xếp tất cả những đường kinh tuyến thành hàng theo hướng Đông, Tây và đặt tên
cho chúng. Thế nhưng lấy đường kinh tuyến nào làm “tổ trưởng”?
Lúc mới đầu, các nước đều lấy đường kinh tuyến đi qua thủ đô của nước mình làm khởi điểm và gọi nó
là kinh tuyến 00. Như vậy, mỗi nước đều có một kinh tuyến gốc của mình. Và giữa các nước khó mà điều
giải được. Năm 1884, các nước thương lượng và thống nhất lấy đường kinh tuyến đi qua đài thiên văn
Grin-ních ở ngoại ô phía Đông Nam thủ đô Luân Đôn nước Anh làm kinh tuyến gốc và đặt nó là kinh tuyến
00.Từ kinh tuyến này hướng về hai phía Đông Tây, người ta chia đều thành 180 kinh độ, về phía Đông gọi
là kinh độ Đông, về phía Tây gọi là kinh độ Tây. Hai kinh độ Đông và Tây cuối cùng hợp với nhau thành
kinh tuyến 1800. Như vậy mỗi đường kinh tuyến trên Trái Đất đều có một tên gọi bằng kinh độ của mình.
Mỗi đường kinh tuyến đều hình nửa vòng tròn. Một đường tròn bất kỳ tạo thành từ hai đường đối xứng
đều có thể chia bề mặt địa cầu thành hai nửa Đông và Tây. Để sử dụng cho tiện lợi, người ta quen lấy vòng
tròn kinh tuyến tạo thành bởi kinh tuyến 200 kinh Tây và kinh tuyến 1600 kinh Đông (hai đường kinh tuyến
này chủ yếu đi qua đại dương) làm giới tuyến. Hai đường kinh tuyến này phân chia Trái Đất thành hai bán
cầu Đông và Tây. Giả dụ nếu dùng vòng tròn kinh tuyến tạo thành từ hai đường kinh tuyến 00 và 1800 làm
giới tuyến phân chia thành hai bán cầu Đông, Tây thì sẽ cắt lãnh thổ của một số quốc gia ở châu Âu và
châu Phi thành hai nửa nằm trên hai bán cầu. Như vậy sẽ gây ra một số bất tiện.
Kinh tuyến có thể chỉ phương hướng. Men theo bất kỳ một đường kinh tuyến nào, bạn đi về phía Bắc
Cực sẽ là hướng chính Bắc, đi về phía Nam Cực sẽ là hướng chính Nam.

Bạn biết gì về vĩ tuyến và vĩ độ của Trái Đất?
Sau khi nắm được về kinh tuyến và kinh độ, chúng ta sẽ không mấy khó khăn khi tìm hiểu về vĩ tuyến và
vĩ độ. Nếu bạn xoay quả địa cầu, bạn sẽ thấy quả địa cầu luôn xoay quanh một trục, đó là địa trục. Trên bề
mặt của địa cầu có rất nhiều những đường tròn tạo thành mặt phẳng vuông góc với địa trục. Những đường
tròn này chính là vĩ tuyến.
Kích thước của các đường tròn vĩ tuyến khác nhau, bạn có thể tìm ra được đường tròn vĩ tuyến lớn nhất
không? Nó đi qua trung điểm của mọi kinh tuyến, chia Trái Đất thành hai nửa Nam, Bắc tương đương nhau.
Đó chính là xích đạo, chúng ta gọi đường xích đạo là vĩ tuyến có vĩ độ không độ. Sau đó vẽ đường xích
đạo về hai hướng Nam, Bắc, lần lượt chia thành 90 phần bằng nhau là 90 vĩ độ. Về phía Nam xích đạo gọi
là vĩ Nam, về phía Bắc gọi là vĩ Bắc. 900 vĩ Bắc và 900 vĩ Nam đều không còn là một đường tròn nữa, mà
là một điểm. Điểm 900 vĩ Bắc gọi là Bắc Cực, điểm 900 vĩ Nam gọi là Nam Cực. Bất kỳ một đường vĩ
tuyến nào đều có thể chỉ hướng Đông, Tây. Khi bạn đi theo một đường vĩ tuyến, đi theo hướng tự quay của
Trái Đất thì là hướng Đông, ngược lại là hướng Tây.

Vậy tại sao lại phải vẽ các đường kinh tuyến và vĩ tuyến trên quả địa
cầu và địa đồ?
Kinh tuyến và vĩ tuyến sẽ cắt nhau tạo thành một mạng gọi là mạng kinh vĩ. Dùng mạng kinh vĩ này ta có
thế biết được bất kỳ một vị trí nào trên bề mặt Trái Đất. Ví dụ, căn cứ vào mạng kinh vĩ, người ta có thể
xác định được thủ đô Bắc Kinh của Trung Quốc nằm ở 400 vĩ Bắc... Hàng hải, hàng không, quân sự, quan
trắc khí tượng... đều không thể tách rời được mạng kinh vĩ này. Đặc biệt khi bạn đi giữa biển cả mênh
mông, trên một sa mạc lớn hoặc trong rừng rậm, nếu muốn nói ra chính xác vị trí mà bạn đang đứng, không
dựa vào mạng kinh vĩ thì không thể biết được.

Bán cầu Nam, Bắc của Trái Đất được xác định như thế nào?
Mặt phẳng lớn đi qua địa tâm và vuông góc với địa trục, cắt bề mặt Trái Đất thành một đường tròn đó
là xích đạo địa cầu. Nó chia Trái Đất thành hai bán cầu Nam và Bắc, từ xích đạo về phía Bắc là Bắc bán
cầu, từ xích đạo về phía Nam là Nam bán cầu.
Lục địa Bắc bán cầu chủ yếu bao gồm châu Âu, châu Á, châu Bắc Mỹ và phía Bắc châu Phi, miền bắc
châu Nam ...