MICROSCOPIC MONSTERS
Lời © Nick Arnold, 2001
Minh họa © Tony De Saulles, 2001
Bản tiếng Việt do Nhà xuất bản Trẻ xuất bản theo thỏa thuận nhượng quyền với Scholastic UK Ltd., tháng 7-2005
BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM

Arnold, Nick
Vi sinh vật vi tính / Nick Arnold ; ng.d. Trịnh Huy Ninh ; Tony De Saulles m.h . - T.P. Hồ
Chí Minh : Trẻ, 2011.
144tr. ; 20cm. - (Horrible science).
Nguyên bản : Microscopic Monsters
1. Vi khuẩn. 2. Vi sinh vật. I. Trịnh Huy Ninh d. II. De Saulles, Tony m.h. III. Ts: Microscopic monters. IV. Ts: Horrible science.
579.3 — dc 22
A757

Trịnh Huy Ninh dịch

Nick Arnold đã viết sách khoa học từ khi
còn rất trẻ, nhưng không hề nghĩ sẽ nổi
tiếng vì câu chuyện về những quái vật tí
xíu. Nghiên cứu của anh liên quan đến loài
bọ chét và vi khuẩn – phải nói là anh đã
kết bạn với chúng.
Ngoài thời gian vùi đầu vào Khoa học Rùng
mình, Nick cũng thích pizza, đi xe đạp và
nghĩ ra những câu đùa ý vị (tất nhiên là
không cùng một lúc).
Tony De Saulles: ngay từ khi còn ẵm
ngửa, Tony đã vớ lấy những cây bút màu
và vẽ nguệch ngoạc. Với Tony, Khoa học
Rùng mình hết sức nghiêm túc, nhưng anh
vẫn chấp nhận vẽ chân dung những con vi
trùng trong toa lét. May mà Tony đã bình
phục hoàn toàn.
Những lúc rảnh rỗi, Tony thích gieo những
vần thơ và chơi banh quần. Tuy vậy chẳng
bao giờ anh làm thơ quẩn cả.

4

Giới thiệu
Theo bạn thì cái nào nhỏ nhất?
a) Ví tiền của bạn.

hấy
Chả t
t
gì sấ
b) Não của ông thầy.

Bé th

ấy th
ương
luôn

c) Con bọ chó (loài bọ trông như một con nhện thu nhỏ).

mà
Nhỏ xíu
đáng sợ
Được rồi, hy vọng bạn trả lời đúng là c), bởi vì với kích thước chỉ
0,2mm, bọ chó là một trong những vật thể nhỏ nhất có thể nhìn
thấy được. Mắt ta không thấy những vật nhỏ hơn thế do thủy tinh
thể trong mắt không thể hội tụ hình ảnh của chúng. Và điều đó có
nghĩa là bất kỳ cái gì bạn nhìn vào mà có nhiều chi tiết sẽ là quá
nhỏ, không phân biệt được. Thế giới tí xíu này có thể rất ấn tượng,
và rất đẹp (nhỏ là đẹp mà, phải không?)
Nhưng nó cũng rất rùng rợn!
5

CẢNH BÁO!

tròng!

Cấm người trên 18 tuổi. Nghĩa là cuốn sách này rất
nguy hiểm cho người lớn – nếu
đọc, hai mắt họ có
thể sẽ lọt khỏi

Bây giờ, như tôi đã nói, mắt ta không thể nhìn thấy những thứ
nhỏ tí xíu, nhưng nên nhớ rằng mắt có thể tưởng tượng ra chúng.
Và khi đọc cuốn sách này, trí tưởng tượng của bạn sẽ phải làm việc
đến tóe khói! Bạn sẽ tưởng tượng ra một thế giới mới – thế giới nhỏ
xíu khủng khiếp. Và như bạn sẽ thấy, nó là một thế giới bạo lực và
đầy những cái chết bất ngờ.
Phải, nó là một thế giới vi sinh vật rùng rợn và “VI TÍNH” - bên
cạnh chúng, lũ quái vật “dởm” trong phim ảnh trở thành các con thú
dễ thương. Và đừng có mà bé cái lầm – những quái vật tí xíu trong
cuốn sách này là THẬT TRĂM PHẦN TRĂM! cũng giống như bạn vậy.
Trong giây phút này, chúng đang bò lổm ngổm trên da bạn, chui rúc
dưới giường bạn, gặm nhấm các món ăn của bạn và tắm rửa trong
nhà tắm của bạn! Vì thế, hãy tự trấn an mà đọc tiếp, để biết rằng...
• hàng triệu sinh vật đã chết dưới gót chân của bạn như thế nào...

!

Oái

Ái!

!

Cứu tôi
6

• loài vật nào ẩn náu giữa những chiếc răng...

!

trợt rồi!

Đã quá

ôi!

trốn th

Ngon ghê!

• vi trùng có thể làm xác chết tung tóe như thế nào...

• và GHÊ NHẤT, giật nước bồn cầu có thể khiến bạn ngất ngư ra
làm sao...

Ớ, mình “tiêu”
rồi!
MỘT CẢNH BÁO NỮA!
Những câu chuyện này có thể khiến con ếch cũng phải sợ xanh mặt. Vì
thế chớ để cuốn sách này trên bàn Ông ngoại – nó sẽ làm ông rớt mất
hàm răng giả!
Nào, hãy đọc ngay đi kẻo người khác giành mất!

!

à
Ch

Hừ!

7

Kính hiển vi tinh vi
Có lẽ bạn ngỡ ngàng khi biết rằng cuốn sách này không chỉ là một
cuốn sách – NÓ LÀ MỘT CHIẾC KÍNH HIỂN VI!

Kính hiển vi tinh vi
Bạn đang cầm trong tay một chiếc kính hiển vi... một dụng cụ
thần kỳ để quan sát những vật thể nhỏ xíu, và thấy được những
thứ mà mắt người không nhìn được. Một thiết bị phóng to mọi vật
lên hàng trăm lần...

Ồ,
phải!

Thật không vậy? Cuốn sách này có giống kính hiển vi chút nào
đâu? Ôhô, nhưng tôi nói nó là chứ có phải nó giống đâu – hãy gí
mắt thật gần vòng tròn này, thật gần vào...
Tập trung nhìn... thật tập trung... có thấy gì không?

Không!

8

Tốt rồi, nhìn toàn bộ trang sách. Này, đừng có há miệng ra như
thế! Nhờ sức mạnh của cuốn sách... ơ, tôi muốn nói là chiếc kính
hiển vi, bây giờ ta thấy trang sách được phóng lớn lên 100 lần.

Những
miếng keo
dính các sợi
với nhau

Sợi
giấy
Chà!

Úi chà!

Nhờ nó bạn có nhận thấy tờ giấy này được làm từ những sợi nhỏ
xíu từng là những sợi gỗ? Được rồi, sau đây bạn có cơ hội tìm hiểu
một số chuyện khác...

Kiển tố vừa đố vừa giải
Những câu đố này dễ đến nỗi bạn có thể trả lời ngay lập tức! Thật
đấy! Chỉ cần bạn sáng ý thôi!
1M
 ỗi khi bạn đi xe đạp, chiếc lốp xe sẽ để lại một vệt... SU CAO
nóng chảy mờ nhạt.
2 Nấm sinh ra các hạt nhỏ xíu gọi là bào tử. Khi ánh Mặt trời chiếu
vào, chúng đen sậm đi như khi bạn... NẶNG SÁM.
3K
 hi ra ngoài, đầu tóc, quần áo và hai lỗ mũi của bạn bị phủ kín
bởi hàng ngàn hạt nhỏ xíu gọi là... BUI NẶNG.
4T
 rong mỗi giọt mưa đều có những hạt bụi mịn. Một số đến từ...
GIÔNG KHAN.
9

10

Trả lời:
1 Không, không phải là CA CAO mà cũng chẳng là SỦI CẢO. Nó
chính là... CAO SU. Khi bánh xe đạp tiếp xúc với mặt đường,
một lớp bề mặt nhỏ xíu của bánh xe chỉ dày khoảng 0,025mm
bị nóng chảy. Chỗ đó nguội đi ngay lập tức khi không còn
tiếp xúc với mặt đường nữa, nhưng một lượng nhỏ cao su đã
dính xuống mặt đường. Chính vì vậy mà chiếc lốp xe ngày
càng mòn vẹt đi.
2B
 ạn đoán ra không? NẶNG SÁM là... SẠM NẮNG. Chính thế,
bào tử nấm bị sạm đi dưới ánh nắng và chất hóa học tạo ra
màu sắc tối sẫm đó là hắc sắc tố (melanin) – một chất cũng
có trong da người!
3C
 âu này quá dễ. BUI NẶNG... BỤI. Bụi mịn là những hạt bụi
nhỏ xíu, chỉ cỡ 0,03mm. Vì nhỏ như vậy nên chúng dễ dàng
trôi nổi trong không khí, chui vào mọi ngóc ngách – kể cả
trong hai lỗ mũi của bạn!

Kinh khiếp!

Da người!

đang quan sát dưới kính hiển vi chính là... NGƯƠI DÀ.
phát hiện ra cái mẩu tí xíu dính vào nắm đấm cửa nhà thờ mà ông
7 Năm 1848, nhà khoa học John Queckett đã suýt bật ngửa khi
CẬN NĂNG hơn cả... cân nặng của bạn.
6 Khối lượng bụi và gàu trên đầu bạn trong suốt cuôïc đời còn
những hạt... KẸO nhỏ xíu.
5 Quan sát một mạng nhện dưới kính hiển vi, bạn sẽ nhìn thấy

11

Thưa cô, ai là người phát
minh ra kính hiển vi ạ?
Thử thầy chút chơi
bạn bước vào thế giới tí hon kỳ lạ rồi đấy.
Bạn thấy thế nào? Nếu cảm thấy quá dễ thì có lẽ đã đến lúc mời
4Mỗi ngày có hàng triệu triệu hạt bụi nhỏ xíu – chỉ 0,002mm –
rơi xuống Trái đất. Chúng xuất phát từ ngoài... KHÔNG GIAN.
Khi có mưa, những hạt mưa cuốn lấy bụi không gian, đưa
chúng xuống... trần gian. Và nếu bạn bị một hạt mưa rơi độp
xuống đầu, bạn sẽ cảm nhận được “sức nặng” của VŨ TRỤ!
5Chắc bạn thường xuyên ăn kẹo? Nhưng đây không phải là
KẸO mà là... KEO! – thứ keo dính chặt những con côn trùng
vào mạng nhện. Bạn biết không, tơ nhện là loại vật liệu bền
chắc nhất thế giới – môït sợi tơ nhện đủ quấn quanh một
vòng Trái đất cũng chỉ nặng bằng quả cam!
6CẬN NĂNG là NẶNG CÂN! Chỉ trong môït năm, số bụi và gàu
trên đầu bạn cũng cân được tới 3 kg. Gom lại bán ve chai!
7NGƯƠI DÀ là gì mà nhà khoa học kia rú lên như vậy? Hê, nó
là DA NGƯỜI! Chắc là một mẩu da tay của ai đó bong ra và
mắc lại trên nắm cửa nhà thờ – có thế thôi!

Trả lời: Câu trả lời đúng phải là: “Tôi không biết!” vì quả thực
chẳng môït ai dám đoan chắc – thế nhưng làm thầy mà lại bảo
không biết thì còn ra thể thống gì nữa. Do đó...

Nó được ông thợ
kính Hans Lippershey
người Hà Lan phát
minh vào năm 1590

Vớ vẩn - cô lầm rồi.
Ông ta tên là Hans
Janssen

Hừ, cả hai đều sai tuốt.
Người đó là Zacharius!
Sự thật là CẢ BA đều được coi là người phát minh ra kính hiển
vi. Theo tôi thì bất kỳ ai cũng có thể tạo ra phát kiến này. Nếu bạn
có hai thấu kính (miếng kính phóng to vật thể lên), rất dễ dàng để
ghép hai thấu kính lại với nhau và nhận ra rằng với hai thấu kính
thì vật được quan sát được phóng to hơn chỉ một thấu kính. Và khi
cánh tay bạn mỏi nhừ vì phải giữ thấu kính đúng tiêu cự (điểm hội
tụ), thì sớm muộn gì bạn cũng sẽ nảy ra ý tưởng gắn các thấu kính
vào đầu một đoạn ống. Hoan hô – bạn đã sáng chế ra kính hiển vi!
Nhưng còn thấu kính thì sao? Không thể khẳng định người phát
minh ra thấu kính là ai! Chúng tôi đã nhờ một số chuyên gia giải
đáp hộ thắc mắc.
1 Các nhà khảo cổ đã tìm được một miếng đá thủy tinh trong hang
động trên đảo Crete. Nó được con người tạo ra 4.500 năm trước.
12

Hình dạng của nó giống
một thấu kính và nó làm
mọi vật trông lớn hơn!

2 Năm 1850, các nhà khảo cổ phát hiện một mảnh đá thủy tinh
có dạng thấu kính khác ở nơi ngày nay là Iraq. Nó là sản phẩm được
người Assyri chế tạo năm 800 trước công nguyên.

Của tôi
tốt hơn
-nó là
thủy tinh
trong
suốt!

Phải, nhưng của tôi cổ hơn!

3 Nhiều nhà sử học bi quan chỉ ra rằng không có lấy một bằng
chứng nào chứng tỏ những miếng đá thủy tinh kia được sử dụng làm
thấu kính. Nhưng có một bằng chứng giấy trắng mực đen rõ ràng
cho biết triết gia gà mờ Seneca (4-65 sau công nguyên) thời La Mã
đã sử dụng một bình thủy tinh đựng nước làm thấu kính giúp ông
đọc các văn bản trong thư viện. Vậy thì có nghĩa là Seneca là người
phát minh ra thấu kính?

Cá là
rõ mồn một!
Ông bà đây
mà cháu
ơi!

Thấu kính thấu suốt
Dù gì đi nữa, có người đã phát minh ra chiếc thấu kính và khoảng
1300 người khác ở Italy cũng biết cách mài thủy tinh để làm thấu
kính. Bí quyết là phải mài cho chuẩn – không thể biết chiếc thấu
kính có hoàn hảo không? Phải rồi, tại sao bạn không tự làm cho
mình một thấu kính nhỉ? Thôi nào, dễ ợt à!

Bạn có dám... tự làm một thấu kính?
Nếu là trước đây, bạn phải cẩn thận cắt một miếng kính cho thật
tròn và sau đó mài nó bằng tay cho đến khi miếng kính có được độ
cong thích hợp. Nhưng chưa xong, tiếp theo bạn phải “đánh bóng”
để loại bỏ mọi vết xước nhỏ nhất (sử dụng loại bột mài thật mịn).
Công việc mài kính có lẽ phải mất vài ngày làm cật lực.

Mà

i

Mài

Mài mãi
à?

Mài

i
Mà

Không,
mai!

Nhưng bạn chớ vội nản, có một cách cực kỳ dễ đây...
Bạn cần:
• Một cái chai hình dáng thế này
(chai nước súc miệng đã hết là hợp nhất)

Nhìn
trên
xuống

Nhìn
thẳng

lột Bỏ
nhãn đi!

• và cuốn sách này
14

Nước
súc
miệng

Làm như thế nào:
1 Đổ đầy nước vào chai sao cho không còn chút bọt nào ở trong.
2 Đặt ngang chai nước bên trên trang sách này, ghé mắt lại gần
và nhìn vào con bọ chét này.

Nhanh lên!
Tớ không ở đây
cả ngày đâu!
Bạn sẽ nhận thấy con bọ chét to ra – nhưng tại sao? Đầu mối đây:
hãy hình dung ánh sáng bắn ra từ trang sách và đập vào mắt bạn.

Mắt
Chai nước

Hình ảnh
con rệp

Cuốn sách
Ánh sáng

Lời giải thích nào sau đây là đúng:
a) Ánh sáng truyền qua nước nhanh hơn khiến bộ não của ta lầm
tưởng rằng con rệp to hơn thật.
b) Nước uốn cong ánh sáng và làm nó tụ lại ở một điểm. Nếu mắt
ta ở vào đúng điểm đó, ta có thể thấy con rệp như gần lại.
c) Nước làm cho ánh sáng sáng hơn và điều đó khiến bộ não của ta
cho rằng con rệp lớn hơn.

15

uốn cong đường đi của ánh sáng.
thấu kính cũng hoạt động y hệt như vậy, miếng thủy tinh đã
rằng vật thể ở gần hơn và lớn hơn thực tế. Thật ngạc nhiên –
và nước, và góc ánh sáng đập vào mắt ta đã đánh lừa bộ não
Trả lời: b) ánh sáng bị uốn cong khi đi xuyên qua chiếc chai
Trong vòng 70 năm sau khi ra đời, kính hiển vi vẫn chưa có được
sức mạnh đáng nể của nó và chỉ vài nhà khoa học hiểu được tiềm năng
của sáng chế mới. Nhưng một thiên tài cô độc sắp thay đổi tất cả.
Bằng chính đôi tay mình, ông sẽ cho ra đời những kính hiển vi mạnh
nhất và dùng chúng để thực hiện ra một số phát kiến rùng mình...

Bảng phong thần: Antony van Leeuwenhoek
(1632-1723) Quốc tịch: Hà Lan
Leeuwenhoek có nghĩa là “Nhất Phố”
(Lion's Corner) – tên quán cà phê của
ông bố Antony tại Delft, Hà Lan. Ồ, tất
nhiên cái tên này nghe kỳ cục thật,
nhưng cũng chưa đến nỗi tệ lắm. Giả

trứng chiên
cho bàn
số 9 nhé!

dụ ông bố lại lấy tên của các món ăn
đặt cho Antony thì nghe còn buồn cười
hơn nhiều – nếu là “Antony Trứng đúc
thịt” hay “Antony Mỳ bò” thì đến phát
điên lên được.
Người bố qua đời khi Antony đang
còn nhỏ. Cậu bé phải về sống với họ
hàng và được dạy dỗ để thành một
người buôn vải. Gần như suốt cuộc đời, ông là một chủ hiệu phong
lưu chăm chỉ tại thị trấn quê nhà Delft. Cuộc đời có vẻ buồn chán
nhưng thật may, Antony có một thú vui khác người.

16

Bạn đã đoán đúng! Kính hiển vi!

Chà con
kiến trông
thật khổng
lồ! Ghê
quá! Thật
ấn tượng!

Điên
rồi!

Cũng như những nhà buôn vải khác thời đó, Antony dùng một
thấu kính để kiểm tra chất lượng mặt hàng. Nhưng khác với mấy
nhà buôn kia, Antony rất quan tâm tới thấu kính. Ông thích tự tay
làm lấy những thấu kính và gắn chúng vào một bản kim loại để làm
ra chiếc kính hiển vi đơn giản. Nó như thế này...

Oái!
Mẫu vật
(vật thể
sẽ được
quan sát)

Thấu kính nhỏ
để quan sát
mẫu vật

Kim với
mẫu vật bị
xuyên qua
Vít điều chỉnh tiêu cự

Trong việc này Antony cũng làm rất tốt vì ông có cặp mắt tinh
dễ sợ, có thể nhìn rõ những chi tiết nhỏ xíu và vì ông là một người
ham hiểu biết. Vậy nên ông quyết định dùng kính hiển vi để quan
sát các thứ nhỏ xíu khác. Một hôm ông quan sát giọt nước mưa và
17

thấy nó chứa rất nhiều sinh vật tí hon. Phấn khởi, ông tiếp tục quan
sát nước bọt, da, vỏ cây, lá cây và một chiếc răng sâu. Ở đâu ông
cũng thấy đầy rẫy những sinh vật tí xíu. Ông chính là người đầu tiên
quan sát được những sinh vật nhỏ bé mà ngày nay chúng ta gọi là
vi khuẩn. (xem chi tiết ở trang 68)
Trước Leeuwenhoek, con người không hề có ý niệm về những thứ
có thể xảy ra trên bình diện quá nhỏ, không nhìn thấy được. Và họ
đã giải thích một cách cực kỳ khôi hài về nguyên nhân...

Đám chấy này ở đâu
ra thế nhỉ?

Từ
đất
bụi!

Tôi chán ngấy
khi biết thế!

Nhưng Leeuwenhoek đã nhìn thấy những cái trứng chấy nhờ kính
hiển vi của mình, và biết được những con chấy từ đó mà ra. (Có
vẻ như ông phải gãi rách da đầu vì công việc của mình!). Sau đó
ông quan sát những con lươn con và chứng minh rằng lươn không
sinh ra từ đám sương mù. Và một lần nữa ông lại đúng mới chết!
Leeuwenhoek đam mê với những chiếc kính hiển vi của mình đến
nỗi suýt bị mù khi quan sát sự cháy nổ của thuốc súng từ cự li gần!
Antony sướng mê tơi, ông bèn viết thư cho Hội Khoa học Hoàng
gia – một câu lạc bộ khoa học hàng đầu ở Anh quốc – và kể cho họ
nghe về những phát hiện của ông. Có lẽ thư của ông sẽ như sau
(tất nhiên là bằng tiếng Hà Lan)...
18

Hãy đến mua sắm tại

Cửa hàng vải
Gửi Ngài Henry Oldenberg –
của Leeuwenhoek!
thư ký Hội Hoàng gia
Tháng Chín 1676

Không việc gì là
Ngài Henry thân mến.
tầm thường!

Delft, Hà Lan
Ngài sẽ không thể ngờ được
tôi đã tìm thấy gì đâu! Tôi đã tới hồ Berkelse Mere,
nước của nó xanh lè và bốc mùi hôi thối. Dân địa
phương cho rằng nước hồ xanh như vậy là do sương
mù. Phải, tôi nghĩ rất đáng để tìm hiểu nó với chiếc
kính hiển vi của mình. May cho nó (hay cho tôi?), tôi
có mang theo một ống nghiệm – tôi chưa khi nào ra
khỏi nhà mà không có môt chiếc!
Tôi bì bõm lội xuống hồ! Bùn ngập tới
gối và cái mùi của nó thật không tưởng
tượng nổi. Nhưng cái gì cũng có giá của
nó! Dưới kính hiển vi, tôi
nhận thấy rằng màu xanh
của nước hồ thực tế là của những
sợi nhỏ xíu, còn mảnh hơn cả sợi
tóc. Và còn có cái gì đó giống
như những trái mâm xôi tí xíu lăng
quăng khắp nơi, và một loài sinh vật

19

ọt
tí hon trông như những gi
nước.
mứt lướt vèo vèo trong
mình đang
Và tôi chợt nhận ra rằng
tí xíu mà khoa
nhìn thấy những sinh vật
học chưa từng biết tới!
Thật ấn tượng!

Chào ngài, Anton y


Hội Khoa học H
oàng gia, Luân Đ
ôn Tháng Mười
Ngài Antony th
1676
ân mến
Chúng tôi đã cùng
thảo
đang nói chuyện trên luận về bức thư của ngài và cho rằng
ng
trời. Hay nói thẳn
g là ngài toàn bịa ch ài
Những sinh vật nh
uyện!
ỏ xíu
con! Tiếp theo chắc trong nước? Ừ phải, hãy câu lấy m
ột
ngài sẽ nói với chún
g tôi
rằng chúng gây ra
bệnh tật!
Hãy chứng minh đ
i - được không?
Không phải bạn n
gài.
Henrr y Oldenberg
Ghi chú nhanh...
Antony đã gặp một số người quan trọng nhờ xác nhận rằng họ cũng đã
nhìn thấy những sinh vật tí hon. Những sinh vật đó thực sự có tồn tại và
ngày nay chúng ta biết chúng là những thực vật tí xíu gọi là tảo và hình
thức sống bé nhỏ chưa biết kia là động vật nguyên sinh (protozoa).

20

Leeuwenhoek bèn xuất bản một cuốn sách về công việc của mình
và trở nên nổi tiếng. Chẳng mấy chốc, các câu lạc bộ khoa học tới
tấp mời ông làm hội viên, vua chúa và các nhân vật tai to mặt lớn
chen chúc trong cửa hiệu nhỏ của ông xin được ngắm mấy con vi
trùng. Leeuwenhoek qua đời vào tuổi 90 với đôi mắt vẫn còn tinh
tường và ông để lại một số kính hiển vi làm quà tặng cho những
người bạn lâu năm ở Hội Hoàng gia. Trên mỗi chiếc kính là một mẩu
nhỏ máu khô hay tóc hoặc răng hay cơ dính trên cây kim. Không
may keo dính khô đi và những mẫu vật này rơi mất tiêu.

Tìm thấy
chưa?

Những chiếc kính hiển vi của Leeuwenhoek thực sự đáng nể – một
số có thể nhìn được những vật chỉ lớn 0,0015mm! Nhưng không
một ai hiểu làm thế nào ông có thể mài được những thấu kính ghê
gớm như vậy. Và ông cũng không chia sẻ kinh nghiệm với bất kỳ ai.
Ông sợ người khác có thể bắt chước. Tuy vậy bạn có thể học theo
Leeuwenhoek và trở thành một chuyên gia về kính hiển vi? Cái này
có lẽ sẽ giúp được bạn... nó là chiếc thước nhỏ nhất thế giới...

Phải, chính nó!
Hãy giở sang
trang bên và
dùng thước để
đo một số cái
nhỏ xíu...
21

Móng tay cái của bạn
rộng khoảng
1cm = 10.000 micromet

Bề ngang sợi tóc =
50 micromet

Kích thước con rận
là khoảng
0,2mm = 200 micromet

Hạt bụi = 20-30
micromet
Chà, còn
nhỏ hơn
bộ não
của mình!

10.000 micromet = 1cm
Vi khuẩn
= 1-10
micromet

Virus = 17-100 nanomet
(1 nanomet = 1/10 micromet)

Nguyên tử
lớn nhất
= 0,5 nanomet
- nghĩa là 100
lần nhỏ hơn
virus, theo đó
nguyên tử là
phần tử nhỏ
nhất của vật
chất tạo nên
mọi vật trong
vũ trụ

Bụi vũ trụ trong
hạt mưa = 2 micromet

Bạn đã xem hết chưa? Được rồi! Nhưng để sử dụng kính hiển vi
không phải dễ. Bạn sẽ cần đến nhiều bí quyết, và nhiều thứ linh tinh
khác nữa – những thứ mà bạn sẽ biết ở chương sau...

22

Bí quyết sử dụng kính hiển vi
Trong chương này, bạn sẽ học cách sử dụng kính hiển vi và thậm
chí, bắt chước Leeuwenhoek tự làm lấy mà dùng. Nhưng đầu tiên,
hãy lần ngược trở lại “những ngày xưa thân ái”, khi giáo viên môn
khoa học còn rất đạo mạo với mớ tóc giả rắc phấn to đùng trên đầu
và cái cặp te tua chứa đầy sách báo cũ...

ẩ m mớ
h
p
n Model 1730
i
ả
s KÍNH HIỂN VI NHÌN GÀ HÓA QUỐC
GIỚI THIỆU
Nhiệt liệt chúc mừng quí khách hàng đã mua
Kính hiển vi Nhìn gà hóa quốc. Một sản phẩm
công nghệ cao để quan sát những thứ cực nhỏ
– những thứ mà ngay đến các nhà khoa học
còn chưa hiểu rõ! Sau đây là phương pháp để
nghiên cứu một con sên...

1 Giết con sên và để nó khô đi. Sau đó ngâm

con sên vào nước trái cây. Đợi vài ngày cho
nước khô và đóng cứng quanh con sên. Làm thế
khiến xắt lát con sên dễ dàng hơn để nghiên
cứu chất nhầy bên trong.
23

2 Đặt một lát sên lên bản đặt mẫu

vật. Nêm vài giọt nước mắm cho mẫu
vật thơm ngon. Nếu không có nước
mắm có thể dùng nước tương.

3 Xong! Giờ chỉ việc đặt mẫu vật dưới
ống kính hiển vi và quan sát nó!

Nhìn này!

Chữ in nhỏ:

1 Qua Kính hiển vi Nhìn gà hóa quốc của chúng tôi, bạn sẽ thấy mẫu vật mờ mờ ảo ảo và

hiện lên bảy sắc cầu vồng. Nhưng yên tâm đi, thế càng đẹp!
2 Mẫu vật rất mau hỏng và lên mùi.

Chỉ có thể tốt hơn...
1N
 ăm 1830, một người say mê kính hiển vi tên là Joseph Lister
(1786-1869) đã thiết kế một loại kính hiển vi mới. Nó có hai
thấu kính lồng vào nhau và mỗi thấu kính được làm từ một loại
thủy tinh khác nhau. Sự phức tạp này liên quan tới việc uốn
cong đường đi của ánh sáng qua những loại kính khác nhau,
nhờ đó loại bỏ được sự nhiễu loạn màu sắc.
2C
 ùng trong những năm 1830, bạn có thể mua những thấu kính
thủy tinh trong suốt, chất lượng hơn hẳn các loại thủy tinh trước
đây – các loại thủy tinh này thường làm hình ảnh bị mờ do các
hóa chất thêm vào khi nấu thủy tinh.
3 Bạn còn nhớ cách để cắt mẫu vật ra thành từng lát mỏng? Trong
những năm 1860, các nhà khoa học đã biết cách phủ lên mẫu
vật chất paraffin (sáp nến) để làm nó cứng chắc khi cắt.
24

4N
 hững năm 1890, các nhà khoa học sử dụng một chất hóa học
gọi là formalin (formon) để làm cứng mẫu vật. Chất formalin
bảo quản mẫu vật và làm nó dễ cắt hơn. Một nhà khoa học
đã phát hiện ra điều này khi sử dụng formalin để giết các loại
vi trùng trong con chuột chết. Tuy nhiên ông đã để quên con
chuột trong dung dịch formalin suốt đêm và sáng ra con chuột
bị cứng lại như đá.

đá cứng

Ngày nay formalin được sử dụng để ướp xác, nhưng vì rất độc
nên nó bị cấm không được sử dụng trong thực phẩm.

Bạn vẫn còn muốn trở thành chuyên gia về kính hiển vi?
Chà, tốt lắm! Tạp chí này có lẽ sẽ giúp ích cho bạn...

ấn phẩm hàng tuần của tập đoàn mê ma

TẠP CHÍ

HIỂN VI
Xin chào những người ham mê kính
hiển vi! Kính hiển vi là một phát
minh thú vị và kỳ diệu. Sau đây là
một vài điều nên và không nên làm
với chiếc kính của bạn!

NHẬN ĐƯỢC CÁI TỐT NHẤT
TỪ KÍNH HIỂN VI CỦA BẠN

tác giả Howie Vớ vẩn
25

Thị kính
(bạn nhìn
qua đây)

Vật kính
(bạn có thể
chọn một
trong ba
thấu kính
có độ
phóng đại
khác nhau)

Này,
tôi vẫn
còn
sống
nhăn
đây này!

Bản kính
đặt mẫu
vật

Kẹp giữ bản
kính đặt
mẫu vật

Gương

nên VÀ KHÔNG nên
nên
Chiếu ánh sáng vào kính hiển vi. Chiếc gương sẽ
phản xạ ánh sáng bên dưới mẫu vật. Tất nhiên
nếu mẫu vật là môït vật rắn, như đầu của con
côn trùng, bạn có thể chiếu sáng mẫu vật từ phía
trên, nếu không nó sẽ hiện ra như một cục đen
sì và bạn không thể nhìn thấy gì.

ối!

nên
Dùng miếng vải thật mềm hay chổi không khí để loại
bỏ bụi bẩn bám trên kính. (Ồ, chổi không khí là một
quả bóng hơi có gắn chổi mềm. Khi bạn bóp bóng,
luồng không khí phụt ra đẩy hết bụi đi và chổi sẽ quét
26

sạch những vết bẩn còn ngoan cố bám lại trên thấu kính). Tôi gọi đó là
VSK (vệ sinh kính) – OK!
Không nên
Hạ thấp vật kính trong khi đang nhìn qua thị
kính. Việc tưởng chừng đơn giản này có thể
gây tác hại không nhỏ! Bạn có thể làm chất
bẩn dính vào mặt thấu kính quý giá hoặc thậm
chí làm vỡ tấm kính đặt mẫu vật. Hu hu!

!
c
ắ
r

Không nên
Quên đậy nắp chắn bụi trên thị kính và che
kính hiển vi khi không sử dụng. Chỉ vài lần
như vậy là bụi bẩn có thể bám vào thấu kính
và bạn sẽ chỉ quan sát thấy... toàn bụi.

RẤT HẤP DẪN
XIN NHỚ RẰNG BỤI CÓ THỂ
NẾU BẠN
- CHỈ VIỆC ĐỌC TRANG 84
KHÔNG TIN!
Thuật ngữ “tinh vi”
Hai nhà khoa học đang nói chuyện về kính hiển vi...

Tuyệt vời.
Lên lên
xuống
xuống
thoải
mái!

Ừ, nhưng
không được
nét lắm!
27

Và bạn nói...

Oái bà con ơi,
hai người này
chả lo làm việc
mà chỉ toàn nói
chuyện gì
đâu ấy!

rõ các chi tiết nhỏ nhất của mẫu vật).
kính hiển vi càng xịn thì độ nét càng cao – do vậy có thể nhìn
điều chỉnh tiêu cự (điều chỉnh thân ống để nhìn rõ hơn). Và
Trả lời: Làm gì có “chuyện gì đâu”! Lên lên xuống xuống là

Cá là bạn chưa biết!
Các nhà khoa học chuẩn bị mẫu vật như thế nào...
1 Họ nhuộm mẫu vật để có thể nhìn thật rõ dưới kính hiển vi. Màu
nhuộm này rất đặc biệt - chỉ nhuộm màu những hóa chất nào đó và
làm nổi bật những phần khác nhau của mẫu vật tí xíu. Chất nhuộm
thường được dùng là phẩm son – bột rệp son tán nhỏ!

Con
tiếp theo!

Ực!

2 Cắt lấy một lát thật mỏng của mẫu vật, mỏng đến độ ánh sáng
có thể chiếu xuyên qua được. Mỏng như thế nào? Độ một phần ngàn
28

milimet (một micromet). Để có thể làm được như thế, các nhà khoa học
sử dụng một dụng cụ gọi là dụng cụ vi phẫu – và tôi có một ý kiến rất
khoa học là dùng nó để cắt bánh.
Lưỡi dao làm
bằng thủy
tinh cực sắc
(còn sắc hơn
dao bằng kim
loại)

Rồi,
đó là một
micromet
của cậu,
phần còn
lại của tớ!

Mẫu
vật

Tay quay

3 Họ đặt mẫu vật lên một tấm kính và nhỏ một giọt nước lên để lát
mẫu vật không bị khô quắt đi và một miếng kính mỏng gọi là nắp đậy
để bảo vệ mẫu vật. Hoặc nếu họ muốn lưu giữ mẫu vật đó, họ có thể
phủ nó bằng glycerine và gelatine đồng thời hàn kín mép nắp đậy
bằng keo để mẫu vật không bị khô hay thối hỏng.

CẢNH BÁO
Đừng cố thử tự mình cắt mẫu vật.
Bạn có thể biến một mẩu ngón tay mình
thành mẫu vật đấy!
Bây giờ, như tôi đã nói, cuốn sách này là một chiếc kính hiển vi.
Và bạn không cần bất kỳ một chiếc kính hiển vi nào để đọc nó. (Trừ
phi bạn cận lòi ra thì không kể). Nhưng nếu bạn thích một chiếc
kính hiển vi khác, sau đây là cách để chế tạo một chiếc chiến đến
độ cả lớp phải trợn tròn mắt, ngay thầy giáo cũng vậy! Thử nghĩ về
nó xem... chiếc KÍNH HIỂN VI ĐIỆN TỬ!
29

Hồ sơ Vi sinh vật vi tính

TÊN: Kính hiển vi Điện tử
CÁC DỮ KIỆN CHÍNH: 1 Kính hiển vi điện
tử bắn các điện tử vào mẫu vật bạn quan
sát. (Điện tử là những hạt năng lượng nhỏ
xíu bao quanh hạt nhân nguyên tử).
2 Giống như điện tử, ánh sáng cũng là
những hạt năng lượng nhỏ tí chạy lăng
xăng rất nhanh, tạo nên sóng ánh sáng (với
bước sóng 0,5 micromet). Vì thế mắt ta
không thể nhìn thấy nó với một kính hiển
vi bình thường.
3 Chùm điện tử nhỏ hơn sóng ánh sáng
rất nhiều. Do vậy ta có thể quan sát một
vật thể nhỏ hơn 200.000 lần so với
kính hiển vi bình thường.
Móng
chân ong

Vi trùng
chết người

màn hình
quan sát

Máy tính

TIỂU TIẾT TINH VI:
Kính hiển vi điện tử rất hữu dụng trong việc
quan sát những thứ cực nhỏ – các loại vi trùng
nguy hiểm như con virus gây bệnh dại.

Làm thế nào tự chế tạo một kính hiển vi điện tử thu nhỏ
Bạn muốn một chiếc kính hiển vi điện tử không? Nếu câu trả lời
là “sợ gì” thì xin mời!
30

Chú ý! Chú ý!
Làm ơn đọc kỹ những hướng dẫn sau trước khi bắt tay vào làm. Nhưng
xin nói trước: một số thứ không được hấp dẫn lắm đâu!
Đầu tiên bạn cần...
•

Một ống sắt lớn (ống thoát nước là thích hợp nhất – nhưng
phải cọ rửa thật sạch đã!)

N!
Ế
R
RÁC
•

Tuyệt vời!

Một màn hình huỳnh quang và súng điện tử trong tivi. (Ôi,
đừng có phá tan cái tivi của bố mẹ để lấy nhé. Bạn có thể
mượn nhà trường).

Cảnh sát thông
báo: Trường phổ
thông cơ sở X vừa
mất trộm một
chiếc tivi.

Màn hình

Súng điện tử
•

Vài cục nam châm cực mạnh.

Cái này thì sao?

•

Chả biết
nữa. Tớ
không
nhìn thấy
gì hết

Máy tính (cần có phần mềm phù hợp để hiển thị hình ảnh từ kính
hiển vi điện tử. Phần mềm thích hợp sẽ làm bạn choáng luôn).

Thông báo
của phần mềm
máy tính

QUÊN ĐI!
31

•

Một máy bơm không khí để hút không khí ra khỏi kính hiển vi
và tạo thành môi trường không có không khí gọi là chân không.

Oái!

!

HUÙT
•

Dây điện và phích cắm – nối vào súng điện tử.

Cách làm...
1G
 ắn súng điện tử vào ống sắt. Súng sẽ bắn ra một chùm điện
tử năng lượng cao chạy suốt tới đầu kia của ống.
2T
 iếp theo gắn các cục nam châm ngoài thành ống. Từ trường
sẽ hướng chùm điện tử tập trung vào một điểm nhỏ, nơi đặt
mẫu vật cần quan sát. Chùm điện tử này sau đó sẽ phản xạ
lên màn hình và màn hình sáng lên tại những điểm bị chùm
điện tử đập vào.

Nguồn
điện

Nam châm

Súng bắn
điện tử

Các điện tử

Mẫu vật
(miếng giấy
xì mũi)

Màn hình

32

3 Nối màn hình với máy tính để máy tính phân tích và chuyển
các vết sáng do điện tử đập vào màn hình thành hình ảnh của
mẫu vật.
4 Dùng bơm để hút hết không khí ra khỏi ống. Các nguyên tử
không khí toàn làm lệch hướng đi của các điện tử và làm hình
ảnh bị nhiễu loạn.
5Ố
 i, tí nữa thì quên! Đặt mẫu vật định quan sát vào đầu kia của
ống sắt. Phải thực hiện trước bước 4 bởi nếu không sẽ rất khó
đặt mẫu vật cho đúng chỗ!
6 Cắm điện! KHÔNG, ĐỪNG!!!!!!

KHÔNG, ĐỪNG!
Một lưu ý quan trọng...

Chiếc kính hiển vi điện tử của bạn cần dòng điện
tới 3 triệu volt (đủ dùng cho cả một thị trấn chứ
chả chơi). nếu bạn nối nó với nguồn điện trong
nhà thì dây điện sẽ cháy thành than, cầu chì biến
thành tro bụi và hóa đơn tiền điện sẽ lớn khủng
khiếp! Và rồi sau đó bạn phải mất tiền sửa chữa
những hư hại và phải cần dùng chiếc kính hiển vi
điện tử để tìm được số tiền còn lại của mình!
Con chỉ bật nút thôi mà...
Tách

Khụ

!
33

khụ

!

X
ẮT

Ì!

Cá là bạn chưa biết!
1 Kính hiển vi điện tử có thể cho thấy hình ảnh của các nguyên tử.
Kính hiển vi điện tử ống quét là loại kính hiển vi điện tử sử dụng một
đầu dò nhỏ xíu bắn các điện tử vào bề mặt mẫu vật. Nó có thiết bị
thu nhận các điện tử bật lại để tạo ra hình ảnh của các nguyên tử.
2 Chiếc kính hiển vi điện tử ống quét đầu tiên được chế tạo năm 1981,
là công trình của hai nhà khoa học Thụy Sĩ Gerd Binnig và Heinrich
Rohrer. Hình ảnh đầu tiên mà nó tạo ra là hình ảnh các nguyên tử
vàng, trông như chiếc khay đựng trứng lộn ngược.

nguyên
tử vàng
khay đựng trứng
lộn ngược

Hai nhà khoa học này đã được tặng thưởng Huy chương Vàng và Giải
Nobel (hy vọng những tấm Huy chương Vàng của họ không giống
khay đựng trứng).

Cùng lúc đó, trở lại với bàn thiết kế – đây là cách chế tạo một
chiếc kính hiển vi, tuy không mạnh bằng kính hiển vi điện tử nhưng
dễ làm hơn và cũng tốt ra phết. Bạn có thể dùng nó quan sát môït
con nhện nhâng nháo...

nhện
o
nhâng nhá
34

Bạn có dám... làm một chiếc kính hiển vi?
Bạn cần...
•

Một miếng bìa hình chữ nhật, chiều rộng 2,5cm và chiều dài
5cm.

•

Một miếng giấy bóng kính.

•

Kéo

•

Băng dính

•

Bút chì hay cái dập lỗ giấy

•

Lõi cuộn giấy ăn

Cách làm...
1D
 ùng chiếc đục lỗ giấy hay bút chì đục một lỗ rộng 5mm ngay
giữa tấm bìa.
2 Đặt miếng giấy bóng kính lên lỗ, dùng băng dính dính lại.
3 Cắt một đoạn ống dài 5cm, sau đó rạch hai đường dài 3cm,
cách nhau 2,5cm. Bẻ miếng bìa lên để thành một cái cửa. Cho
con nhện vào trong ống. Đặt tấm bìa lên đầu ống.

Lỗ nhìn

Miếng bìa
dán giấy
bóng kính

Ông bạn
đáng
thương

ỐNg bìa
Cửa

Mẫu vật

4N
 hỏ một giọt nước lên miếng giấy bóng kính, ngay chỗ lỗ nhìn.
Nhớ là chỉ một giọt thôi.
35

5G
 hé sát mắt lại gần giọt nước và nhìn qua nó. Bạn sẽ thấy con
nhện nhâng nháo đột nhiên to cồ cộ. Đừng để nó làm bạn thất
kinh hồn vía...

Kinh lắm mẹ ạ.

Hết cả
hồn luôn!
Bây giờ hãy tưởng tượng bạn có thể sử dụng chiếc kính hiển vi này
để phát hiện một người tí hon. Đó đúng là một người bình thường
bị thu nhỏ lại. Không thể ư? Cứ chờ đấy sẽ biết...

Thế giới tí hon

THÔNG BÁO
CẦN NGƯỜI CHO
THÍ NGHIỆM KHOA HỌC
Bạn sẽ phải thử nghiệm một thiết bị kỹ thuật kỳ lạ
– cỗ máy thu nhỏ

Tiền nhiều và có cơ hội giúp đỡ
sự nghiệp khoa học!
Liên hệ: Giáo sư Học Đại

ĐT: (0908) 123456
36

Không một ai hay điều gì sẽ xảy ra với cỗ máy thu nhỏ của vị giáo
sư, ngoài một điều: Người nào đồng ý tham gia thử nghiệm sẽ phải
rất, rất dũng cảm, hay rất, rất... ấm đầu. Chỉ duy nhất viên thám
tử Phúc Thống ngổ ngáo là có kinh nghiệm với những ...