BÁCH
KHOA
CUỘC
SỐNG
NHÀ XUẤT BẢN LAO ĐỘNG

NHỮNG CÂU HỎI KỲ THÚ
VỀ THẾ GIỚI QUANH TA
BÁCH KHOA CUỘC SÓNG

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia Việt Nam

Phương Hiếu
Bách khoa cuộc sống / Phương Hiếu b.s. - Tái bản. - H. : Lao động,
2015. - 192tr. ; 23cm. - (Những câu hỏi kì thú về thế giới quanh ta)
1. Khoa học thường thức 2. Cuộc sống 3. Sách thường thức
001-dc23
LDH0076p-CIP

N H Ữ N G C Ấ U H Ỏ I KỲ TH Ú
VỀ THẾ G IỚ I Q U A N H TA

BÁCH KHOA
CUỘC SỐNG
Phương Hiếu biên soạn

NHÀ XUẤT BẢN LAO ĐỘNG
HÀ NỘI -2015

Lời mở đầu
Thế k ỉ X X là th ế k i có rất nhiều phát hiện khoa học và phát m inh k ì
thuật. Việc p h á t m inh ra m áy bay, công nghiệp sần xuâ't ô tô, phát triển
trên quy m ô kýn, việc xây dirng những con đường cao tốc... đã thu hẹp
rất kýn khoáng cách giữa các quốc gia và khu vực. Việc p h á t m inh ra
thuốc kháng sinh, thuốc vắcxin tiêm chủng cho nhiều loại bệnh đã giúp
con người loại bỏ những căn bệnh truyền nhiễm, đe dọa sinh m ệnh con
người từ hàng ngàn năm nay.
Việc p h á t m inh và p h ổ cập m áy điều hòa không khí, m áy giặt, tủ
lạnh, ti vi... dã cài thiện và dem lại rất nhiều thuận lọi cho cuộc sông vật
chất của con người. Việc phát m inh ra điện thoại, điện thoại di động, sự
xuất hiện của m ạng Internet dã giúp hiện thực hoá nguyện vọng hít dẹp
"bốn phưcmg tròi là bạn tri âm cùng kề vai sát cánh "của con người. Việc
hoàn thành công trìiĩh bán dồ gen, sự xuất hiện của k ĩ thuật nhàn bản đã
m ở rộng hon nửa kiến thức cùa con người về thân th ể mình. Các chuyến
bav của tàu vũ trụ, việc xây dim g trạm không gian đã giúp con người
vươn rộng tầm m ắt và xa hcm nữa trong vũ trụ bao la... Tất cả những
diều ấy không những thay dổi phưong thức sần xuất, thay đổi lối sống
của loài người, thay dổi kết cấu nền kinh tế mà còn thay dổi toàn bộ nhận
thức của con người về th ế giói khách quan, xây dựng nên m ột nền tàng lí
luận khoa học hoàn toàn nuỶi. Xét trên m ột phương diện nào dó, quy mô
sàn xuất và sự phát triển cùa khoa học k ĩ thuật trong 100 năm của th ế k ỉ
XX dã vượt qua sự phát triển trong hàng ngàn năm lịch sử cùa con người,
tính từ khi con ngưòi phát m inh ra chữ viết. N hưng đổng thòi chúng
cũng dem lại m ột hậu quà nghiêm trọng như m ất cân bằng sinh thái,
nhiều loài sinh vật bị diệt chúng, ô nhiễm m ôi trường... Cuối cùng loài
n g ư ứ cũng dã nhận thức dược rằng nếu khai thác vỏ độ, tàn phá tự

-

5

-

nhiên thì con người sẽ bị tự nhiên trừng phạt. Chỉ có th ể cư xử hài hoà
với tự nhiên con người m ói đạt được m ục tiêu phát triển lâu bền của
mình, vừa không làm hại m ôi trường, vừa không gây nguy hiểm tíýị cuộc
sống của m ình và sự phát triển của các th ế hệ sau này.
Thế k ỉ XXI sẽ là th ế k ỉ khoa học k ĩ thuật tiếp tục phát triển mạnh m ẽ
và nền kinh tế tri thức được toàn cầu hóa rộng rãi. N hững ngành khoa
học có k ỉ thuật cao và là nền táng cho khoa học hiện đại n h ư k ĩ thuật tin
học, khoa học về tuổi thọ cùa con người và bàn đồ gen sẽ có bưóc đột phá
và sự phát triển mới.
Sau ba mưm năm cài cách đổi mói, nền khoa học k ĩ thuật, quy m ô
nền kinh tế đã có những sự thay đổi và tiến bộ lớn lao; Lâỳ giáo dục đ ể
đưa đất nưcýc đi lên, ỉâ v khoa học k ĩ thuật chấn him g đất nước, đó là lí
tưởng và sự nghiệp mà chúng ta luôn phấn đấu theo đuổi. Việc hiện thực
hóa lí tưởng và phát triển sự nghiệp â'y không chỉ dựa vào sự n ỗ lực của
th ế hệ hỏm nay mà hon nữa còn là trọng trách của th ế hệ k ế tiếp bởi vì
chính họ mới là chù nhân thực sự của đất nước, chủ nhân thực sự của th ế
giới trong thê k ỉ XXL Xét theo ỹ nghĩa này, dẫn dắt và bồi dưỡng thanh
thiếu niên học tập các m ôn khoa học, yêu khoa học và có hihig thú vói
khoa học; p h ổ cập kịp thòi những tri thức khoa học k ỉ thuật mói, bồi
dưcmg tinh thần khoa học, phương pháp nắm vững tri thức khoa học
không chỉ là nhiệm vụ và nội dung quan trọng giảng dạy trong các nhà
trường mà còn cần phải có sự quan tâm, coi trọng của toàn xã hội.
Bộ sách Những câu hỏi kì thú về thế giói quanh ta - dành cho thiếu
niên đã cỏ gắng giới thiệu nhiều tri thức và nhiều kiến giải m ới trong
nghiên cihi khoa học của các ngành khoa học đưong đại; lòi văn trong
sách giàn dị, dễ hiểu. Chúng tôi tin chắc rằng cuốn sách này sẽ giành
được sự yêu thích của các bạn dọc.

6

-

Bạn có biết
máy thu hình hoạt động như thế nào không?
Máy thu hình là một thiết bị truyền hình ảnh bằng sóng vô tuyến
điện, là một trong những thiết bị quan trọng của vô tuyến.
Nguyên lí truyền hình giống như nguyên lí của truyền thanh.
Truyền thanh Icà tín hiệu âm thanh được phát ra từ tín hiệu điện, sau khi
được ăng ten của máy thu âm thu nhận thì tín hiệu điện chuyển thành
âm thanh. Những tín hiệu hình ảnh Vcà âm thanh sau khi được máy phát
truyền hìnlì điều chỉnli, lại được phát đi khắp noi trong không trung.
Máy phát chuyển hình ảnh Vcà âm thaiah tín hiệu điện và truyền tín hiệu
điện đi, sau khi ăng ten của máy vô tuyến thu nhận tín hiệu điện lại
chuyển tín hiệu điện thcành hình ảnh và âm thanh.
Hình ảnh truyền hình có được là nhờ bộ phận chụp hình của vô
tuyến. Bộ phcận này có một linh kiện đặc biệt đó là ống chụp hìiìh, bên
trong lắp đặt các bóng điện tử và các thiết bị quang điện. Các thiết bị này
có tác dụng tái tạo hìixh ảnh và âm thanla thu được từ ăng ten. Nhờ đó,
máy vô tuyến (ti vi) của nhcà bcạn mới có thể phát ra IVmh ảnli và âm
thanh, hoàn thcànla quá trình chuyển đổi điện quang. Bộ phận có thể tái
hiện lại h'mh ảnh trong ti vi là bóng hình. Đó là một quả bóng thuỷ tinh
trong chân không, bên trong có một bóng điện tử, chùm điện tử được
sinh ra chịu sự điều chỉnh của tín hiệu hình ảnh, sau khi chùm điện tử
bắn vào màn huỳnh quang phía trước, vật liệu huỳnh quang trên màn
hình sẽ hiển thị những hình ảnh có được nhờ máy chụp h'mh trong ti vi.
Đồng thời, bộ phận kích thích âm thanh sẽ tái tạo lại âm thanh thu được
và phát ra theo hìnli ảnh.

-

7

-

Ti vi màu vằ ti vì đen trắng có gì khác nhdu?
Sự phát triển của ti vi đã trải qua quá trình từ ti vi đen trắng đến ti
vi màu. Như vậy, ti vi màu và ti vi đen trắng có gì khác rủiau? Tại sao ti
vi lại có màu sắc?
Trên thực tế, điều này có liên quan đến thị giác của con người. Mắt
người có thể phân biệt được độ sáng và màu sắc. Khi độ sáng cao, cảm
giác của mắt người là màu trắng, khi độ sáng dần thấp xuống, mắt người
cảm thấy từ màu xám chuyển dần sang màu đen. Trong giói tự nhiên,
ánh sáng của các loại màu sắc có thể phân thành ba loại: ánh sáng đỏ,
ánh sáng màu xanh lam và ánh sáng màu xanlì lá cây. Ba loại ánh sáng
này kết họp theo những tỉ lệ khác nhau có thể có được rất nhiều màu sắc
khác nhau. Mắt người nhạy cảm nhất vói ba ánh sáng màu đỏ, xanh lam
và xanh lá cây.
Trong ti vi đen trắng, máy chụp hình chỉ có một ống chụp hình,
ống chụp hình này chỉ phản ứng đối vói sự thay đổi độ sáng của
quang tuyến. Căn cứ vào độ sáng tối của hình ảnh, ống chụp hình sẽ
chụp được những hình ảnh sáng, tối khác nhau và như vậy hình ảnh
hiển thị trên màn huỳnh quang cũng thống nhất vói hình ảnh mà ống
chụp hình chụp được đó là hình ảnh đen trắng, nên người ta gọi là ti
vi đen trắng.
Còn trong ti vi màu, có ba ống chụp hình. Cảrủì vật bên ngoài thông
qua thấu kứih được phân thành ba màu: đỏ, xanh lam và xanh lá cây. Các
hình ảnh này được ống chụp hình chụp lại, sau đó chuyển thành ba tổ tín
hiệu điện, những tín hiệu này sẽ được truyền đi, các thiết bị thu tứi hiệu
điện sẽ chuyên ba tín hiệu này thành ba tín hiệu hình ảnh và được hiện
ra trên màn hình với những chùm màu sắc khác nhau, vì thế mà mắt ta
quan sát được các hình ảnh màu khác nhau. Do đó mà người ta gọi là ti
vi màu.

-

8

-

Công dụng của ti vi màu "hai màn hình"
được thực hiện như thế nào?
Sau khi ti vi màu ra đòi, thị trường ti vi màu lại đưa ra sản phẩm
mói - ti vi "hai màn hình". Hình dáng của loại ti vi này giống như các ti vi
bình thường khác, nhưng đồng thòi xem hai tiết mục. Mở ti vi ra, trên
màn huỳnh quang có thể đồng thòi xuất hiện hai màn ảnh, tức là màn
ảnh lớn và màn ánh nhỏ. Màn ảnh lớn gọi là "màn ảnh mẹ", giống như
các ti vi thông thường klaác vừa có hình ánh, vừa có âm thanh. Màn hình
nhỏ gọi là "màn hình con", nó xuất hiện ở một góc nào đó của màn hình
lớn. Muốn nghe được tiếng của màn hình con thì phải dùng tai nghe,
điều này được thực hiện như thế nào? Ti vi "hai màn hình" sở dĩ đồng
thòi có hai màn hìrủi ảnh là vì có hai đường tín hiệu độc lập. Đường tín
hiệu của màn ảnh mẹ giống như các ti vi thông thường klicác; còn đường
tín hiệu màn hình con nhiều hon đường tín hiệu của màn hình mẹ một
thiết bị "tồn trữ". Thiết bị tồn trữ này mang tín hiệu của màn ảnh con, khi
chùm điện tử quét qua, sẽ bắt được từi hiệu của màn ảnh con, làm cho
màn ảnh lón và màn ảnh con cùng đồng thòi xuất hiện.
Trên màn hìnla ti vi, màn ảnh mẹ xuất hiện khi chùm điện tử quét
qua tứi hiệu điện. Nếu màn ảnh con xuất hiện góc phải bên dưới, thì khi
chùm điện tử quét đến vị trí tưong ứng góc phải bên dưói, thiết bị tồn trữ
của màn ảnh nhỏ lập tức thu được tín hiệu của màn ảnh con, làm cho
màn ảnh con dần nổi lên trên bên trong màn cảnh mẹ cho đến khi tứi hiệu
màn ảnh nliỏ được chùm điện tử quét đến toàn bộ, từ đó sẽ xuất hiện
toàn bộ trong màn ảnh mẹ.
Trong các chưong tr'mh truyền hình của ti vi, hai màn hình do một
đưòng điện khống chê chuyên môn chỉ huy. Chỉ cần ấn Ccác nút khác nliau,
màn ảnla nhỏ sẽ xuất hiện tcỊi các góc khác nhau của màn h'mh lón. Do
những màn ảnh con xuất hiện rất nhanh, chỉ trong vòng không đến 1%
giây, nên mắt người không nhìn thấy màn cánh con xuất hiện như thê nào.
Sự ra đòi của ti vi hai màn hình là đáp ứng nhu cầu nhiều mặt của con
ngưòi, bạn có thể cùng một lúc xem hai chưong trình mà mình yêu thích.
-

9

-

Tí vi lập thể là gì?
Ti vi lập thể còn có tên gọi là ti vi ba chiều, cũng có nghĩa là khi
xem ti vi, các hình cánh có Ccám giác Icập thể (ba chiều). Chúng ta ngồi
trước ti vi, có thể Ccảm thấy bcản thân mình đang được phát sóng trên
truyền hình, ô tô đang ào ào chạy qua, bcỉn thân mình như đang cùng
đồng hành vói người đi đường. Dịnh thcần một chút thì bcỊii có thể nhận
ra bản thân mình đang ngồi trước mcàn cảnh. Ccám giác tuyệt vời đó sinh
ra như thế nào?
Trước hết chúng ta xem xét một thực nghiệm đon giản; dùng hai
máy ảnh để đồng thòi chụp cùng một cảnh Vcật, ảnh chụp được nếu xem
riêng vói nhau Vcà đcỊt giữa chúng một quyển sách, sau đó dùng mcắt trái
Vcà mcắt phải đồng thòi laliìn riêng rẽ vào hai tcấm ảnh trái phải, bạn đột
nhiên cảm thcấy Ccảnh Vcật đang đứng sìmg sửng trước mắt bạn, không
tránh kliỏi sự ngcỊC nhiên. Điều đó có nghĩa là gì? Đó là do khoảng cách
giữa hai đồng tử hai mắt con ngươi khocảng 6 cm, bất kể cảnh vật, con
ngươi mắt trái Vcà mắt phcải lahìn thcấy đều không hoàn tOcàn tương đồng,
hiện tượng ncày chính Icà Ccảm gicác Icập thể nciy sinh ở bạn.
Dầu những năm 80, trôn cơ sở điện cảnh Icập thể, con người đã mong
muốn nghiên cứu chê tcỊo ti vi IcỊp thể. Ti vi mcàu lập thể đơn giản nhất
cũng được chê tcTO từ chính nguyên lí cơ bcán đó. Như vậy, khi ti vi màu
thông thường tiếp sóng, thì trên mcàn hìiah xuất hiện hiện tưcmg hìnli ảnh
hai mcàu trùng hcrp. Khi khán gicà xem giống như đang xem ti vi Icập thể,
đeo kính hai mcàu. Hai nicắt kính của loại kính Iicày khác nhau, một cái chỉ
nhìn thày màu đỏ, Ccái kia chỉ nhìn thây nicàu xanh. Như vậy, mcắt con
ngưcM nhìn thcấy hai mcàu đơn Scắc riêng biệt, do hai mặt tranh có sự khác
biệt tinh tế, phù hcrp vói sự phcân biệt Icập thể của mắt ngưòd, vì Vcậy con
người có thể nhìn thcấy hình cảnh ba chiều. Kĩ thucật ti vi ba chiều râ't đơn
giản, không phải hocìn tOcàn hơcàn mĩ, hình cánh ba chiều mcà con ngưcM
nhìn thấy, mcàu sắc đơn điệu, khi nhìn Ccần đeo đôi kính đcỊc biệt, vừa
không thucận tiện, vừa gcây một mỏi cho nicắt.

-

10

-

Mấy năm gần đày, trên thị trường lưu hành một ảnh ba chiều,
nghiên cứu chế tạo ra ti vi màu ba chiều có thể dùng mắt người trực tiếp
xem. Sự ra đòi của ti vi ba chiều đã mở ra một tầm nhìn mói mẻ cho nhân
loại, triển vọng phát triển của nó là rất lớn.

Tại sao gọi là ti vi màn hình phang?
Cùng với sự phcát triển của xã hội, nhu cầu của con ngưcM về ti vi
cũng có sự phát triển khác nlaau, lúc đầu Icà ti vi đen trắng, sau đó đến ti
vi màu màn hình lồi và hiện nay phổ biến là ti vi màu màn hình phcắng.
Tại sao nó được gọi là ti vi màu "màn h'mh phẳng"?
So sánla kĩ một chút ti vi đen trắng cũ và ti vi màu mói, bạn liền phát
hiện, nhìn từ góc bên bạn sẽ thấy bề mặt mtàn huỳnh quang của ti vi cữ là
màn hình lồi, còn mcàn huỳnh quang của ti vi màu mcVi thì bcằng phẳng;
nhìn chứih diện bạn có thể thấy màn h'mh ti vi cũ bốn góc trên dưới trái
phải đều là hình vòng cung, còn mcàn hình của ti vi màu mói trên dưód
phải trái đều là góc 90 độ. Ti vi mcàn hìnli phẳng có ưu điểm gì so vói ti vi
màn hìnlì lồi?
Trước đày, khi xem ti vi cũ bạn sẽ thấy, hmh ảnla của màn hình
không thật, hay bị biến hình, nhưng hiện nay xem ti vi màn h'mh phẳng,
bất kể là hình tánh thê nào thì bốn góc đều không có hiện tượng co hìnli,
mất tính chcân thật, đã mỏ rộng phạm vi thưỏng thức, do vậy rõ ràng đã
nâng cao chất lượng xem truyền hình và hiệu suất thu sóng của ti vi.

Khi xem tì vi màu, tại sao cố lúc
màu sắc tự nhiên mất đi?
Klni chúng ta xem ti vi màu, có lúc mcàu sắc tự nhiên mất đi mcà hìnli
cảnh lại trở thcành đen trcắng, hiện tưtrng ncày gọi Icà hiện tưọng "tiêu sắc"
(mất màu). Sở dĩ Xcáy ra hiện tượng ncày khả năng là vì tứi hiệu tiếp sóng
của ti vi quá yếu. Quá trình đài truyền phát tín hiệu lên không trung và
truyền đến từng gia đình nất phức tạp. Địa hình đồi núi cao, nhửiag ngôi

nhà chọc tròi, các yếu tô thời tiết đều ảnh hưởng đến việc truyền túi hiệu,
làm cho túi hiệu mà ti vi thu ở những noi xa đài truyền hình hay trong
những toà nhà cao tầng là rất yếu. Trong ti vi có một thiết bị có thể làm
cho màn hình bị mất màu, nó điều chừih sự xuất hiện hoặc mất đi màu sắc
của ti vi. Klii túi hiệu mà ti vi tiếp nhận được quá yếu, thiết bị này sẽ
không bắt đủ tín hiệu để điều chừủì màu sắc của ti vi, tín hiệu màu sắc bị
chặn lại làm cho ti vi bị mất màu, trở thành ti vi đen trắng. Khả năng thứ
hai có thể do tín hiệu truyền hình ti vi tiếp nhận được khác vói lúc thường,
có sự thay đổi trong phạm vi nhỏ, hoặc tần suất làm việc của ti vi thay đổi,
khiến cho ti vi không thể điều chủih được trạng thái làm việc tự động của
nó, từ đó dẫn đến tm hiệu của ti vi và từi hiệu tiếp nhận được không nliịp
nhàng, không thể đổi được màu sắc, gây nên hiện tượng mất màu.
Khả năng thứ ba là vấn đề chất lưọng ti vi. Nếu khi chế tạo, mạch
điều chỉnh sắc màu trong ti vi hoạt động không tốt, tính ổn định của linh
kiện sẽ kém một chút. Khi ti vi được mua để sử dụng, đã lâu, nhiệt độ
trong máy mà không được giảm kịp thòi, linh kiện trong máy không ổn
định trong máy sẽ làm cho tần suất hoạt động của ti vi thay đổi. Trạng
thái hoạt động của mạch điện điều chmh màu sắc rất dễ bị hỏng, như thế
hình ảnh trên ti vi sẽ mất đi màu sắc.
Khi thấy ti vi mâ't màu, bạn khổng nên lo lắng, trưóc hết phải xem
xét đó là hiện tượng ngẫu nhiên hay thưòng xuyên xảy ra. Nếu ngẫu
nhiên thì không phải lo lắng gì, có thể là vấn đề phát tín hiệu của đài
truyền hình. Nếu thường xuyên xảy ra thì trưóc hết cần điều chủih các
nút của máy, xem chúng có tác dụng hay không, hoặc kiểm tra xem điện
áp có ổn định kliông, không ổn định thì dùng máy ổn áp; hoặc thay đổi
vị trí của ti vi hay ăng-ten ngoài tròi, cải thiện chất lượng ăng-ten, có lẽ ti
vi sẽ trở lại hoạt động bình thưòng. Nếu nliững biện pháp này không có
tác dụng thì mang đến cửa hàng sửa chữa điện tử, các chuyên gia điện tử
sẻ giúp bạn.

Truyền hình cáp là gì?
Cách đây 20 năm, ti vi của các hộ gia đ'mh đều có ăng-ten trong nhà,
và có cả ăng-ten ngoài trời, nhưng cliỉ có thể xem được hai ba chưong trmh
của đài truyền hình trung ương hoặc địa phương. Hiện nay, ti vi của các
-

12

-

gia đình không những có thể tiếp sóng được rất nhiều chương trình truyền
hình vệ tinh mà còn có Ccâ chương trình hữu tuyến. Đây chínli là đóng góp
kVn nhất thuộc về sự khíM đầu của truyền hình hữu tuyến.
Những năm gần đây, ngày Ccàng có nhiều gia đình sử dụng truyền
hình cáp. Vtậy truyền hình Ccáp là gì? Để hiểu được về truyền hình cáp,
trước tiên chúng ta cần hiểu truyền hình Icà gì?
Truyền hình vô tuyến hocỊt động theo nguyên lí, đcài truyền hình
phát sóng Ccác chương trình bằng ăng-ten phát tín hiệu điện vào không
trung, ti vi các hộ gia đình tiếp sóng, Ccả quá trình này không dùng đường
dây truyền tín hiệu, nó gọi là "truyền hình vô tuyến". Còn truyền hình
cáp hOíỊt động theo nguyên lí truyền tín hiệu bằng dcây cáp. Công nghệ
này còn ứng dụng rộng rãi vào các lĩnh vực như công nghiệp, nghiên cứu
khoa học, giao thông... đem lại rất nhiều tiện lọi cho cuộc sống và công
việc của con người. Truyền hình cáp Icàm cho klioảng cách đài truyền
hình Vcà ti vi của các hộ gia đình giống nJiư giữa tổng đcài điện thoại và ti
vi của các hộ gia đình dùng điện thoại hình thành một mạng lưói, đó
chính là truyền h'mh cáp. Các đầu cáp truyền hìnla được đưa tói tìmg hộ
gia đình vầ được nối vcVi một thiết bị kluiếch đại tín hiệu truyền hình,
thiết bị Iicày lại được nối vch ti vi.
Truyền hình Ccáp khác với truyền hình vô tuyến ở chỗ tín hiệu của nó
muốn vượt qua "trăm núi ngàn sông" sẽ không bị địa hình hay kiến trúc
cao tầng ngăn lại, cũng chẳng phái chịu ảnh hưởng của thòi tiết Vtà sóng
điện kliác, khã năng chống nhiễu rất lớn, chất lượng cao, bên Ccạnh đó
cũng không lo lắng gì về việc mưa bão gây nhiễu, rât an tOcàn Vcà rất đcáng
tin cậy khi không dùng ăng-ten ngOíài trời.
Truyền hình hữu tuyến có nhiều ưu điểm như thế, tỉ lệ phổ Ccập của
nó là thể hiện trình độ hiện đcTÌ hoá của một quốc gia. ơ các nước phát
triển phưong Tây, tì lệ phổ cập truyền hình Ccáp khoáng 80 - 90'X). Hiện
nay, do điều kiện mức thu nhtập bình quân đầu người của nước ta còn
thâp, nên việc phổ cập truyền hình cáp còn hạn chế, các đầu mối cáp
chưa đưcx: đưa đến các hộ dân trên phcỊin vi rộng. Tuy nhiên, ngcànli
truyền hình của nưcíc ta đang nỗ lực đẩy mạnh phạm vi phát triển truyền
hình cáp, cùng vtVi đtVi sống nhíán dtàn ngtày Ccàng được nâng cao. Trong
tưong lai, tính phổ cập của truyền hình cáp sẽ ngcày càng được mở rộng.

-

13

-

Ti vi siêu nét
tốt hnn ti vi bình thường ở chỗ nào?
Trên thị trưòiig ti vi màu đã xuất hiện một loại ti vi siêu nét, vậy ti
vi siêu nét là gì? Nó khác gì so vói ti vi bình thường? Làm sao có độ
siêu nét?
Thập kỉ 50 của thê kỉ XX, do hạn chế của kĩ thuật truyền tín hiệu
truyền hình, truyền hình phát tín hiệu màu sắc đều sử dụng phưong thức
dung hoà đen trắng và màu sắc. Có nghĩa là chuyển tín hiệu màu sắc
thành một locỊi sóng điện từ, sau đó xuyên vào trong tin hiệu độ sáng (tức
là tín hiệu "đen trcắng", độ sáng yếu tạo ra màu đen, độ sáng mạnh tạo ra
màu trắng). Điều này khiến cho tín hiệu độ sắc và tm hiệu độ sáng gây
nhiễu lẫn nhau ở mức độ nhất định.
Nếu như chúng ta phân chia màn h'mh cả đường ngang và đường
thẳng lần lượt thành 525 hàng, như vậy màn hình ti vi sẽ được phân chia
thành vô số nlìửng ô vuông rất nhỏ, chùm điện tử quét qua, mỗi ô vuông
đều phát ra ánh sáng tưong ứng vói tín hiệu, tạo nên các h'mh ảnh, ô
vuông càng nhỏ, những hcỊt họp thành hình ảnh cũng càng nhỏ, hình ảnh
do đó mà càng rõ nét sinh động. Ti vi siêu nét sinh ra ở ý tướng này. Để
cho ra đòi loại ti vi siêu nét này, các nhân viên nghiên cứu phát triển kĩ
thuật truyền h'mh trải qua hoia 20 năm nghiên cứu. Ti vi siêu nét dùng
phưong thức quét 1125 hàng, tức phàn chia màn hình ti vi thành 1125
hàng, mắt người không thể nhìn thấy những ô vuông nhỏ đó, vì nó chỉ là
một điểm rất nhỏ trên màn hìnli mà thôi. Khi chùm điện tử quét vào màn
huỳnh quang, mỗi một điểm đều phát ra ánh sáng tạo nên hình ảnh,
hình ảnlT đó kliông mờnliạt như hình ảnh trên các ti vi thông thường, mà
màu sắc vô cùng tưoi sáng, hmh ảnh vô cùng rõ nét, giống hệt phong
cảnh thật ở bên ngoài.
Hiện nay, Nhật Bản là một trong những nưóc đang có những nghiên
cứu ti vi siêu nét thế hệ mói mạnh nhất trên thế giới.

-

14

-

Ti vi tiếp sóng các
chương trình vệ tinh như thế nào?
Hiện nay, chúng ta có thể xem trên ti vi các chương trìnli ở trong
nước phát đi từ đài truyền hình, cũng có thể thấy được tình hình thực tế
đang diễn ra ở các noi trên thế giói, những tín hiệu truyền hình này đều
thu được từ vệ tinh.
Vệ tinh ở trên không hàng chục nghìn km, nó truyền thông tin như
thế nào? Năm 1946, người Mỹ thử dùng ra-đa phát lên mặt trăng, đồng
thòi lần đầu tiên thu được thành công sóng phản hồi của nó. Điều đó
cho thấy, từ một hành tinh có một khoảng cách nhất định đối vói Trái
đất, sóng vi ba mang tín hiệu có thể xuyên qua tầng khí quyển, phát trở
lại những tín hiệu đã được phát đi từ mặt đất. Trên cơ sở đó, con ngưòi
bắt đầu nghiên cứu thông tin vệ tinh. Vào thập kỉ 60 của thế kỉ XX, con
người đã phát minh ra vệ tinh nhân tạo, đồng thời phóng vệ tinh lên
quỹ đạo cách Trái đất khoảng 36.000km vệ tinh này quay quanh địa
cầu, tốc độ quay của nó và tốc độ tự quay của Trái đất là như nhau, do
đó so với Trái đất, vộ tinh này luôn hoạt động. Thí dụ, tín hiệu được
truyền đi từ một trung tâm phát sóng nào đó trên Trái đất, trước hết nó
thông qua đường dây cáp điện, đưa đến cửa trạm vệ tinh mặt đất. ở đó
tín hiệu xử lí, sau đó thông qua ăng-ten của trạm mặt đất phát tói vệ
tinh nhân tạo, là một trcạm chuyển sóng vi ba trên không. Đồng thòi vói
việc thu tín hiệu, vệ tinh phát sóng trở lại tói các trạm thu vệ tinh trên
mặt đất, ăng-ten trạm mặt đất sẽ chuyển tín hiệu vào hệ thống thu
sóng, sau khi được khuếch đcại các tín hiệu đó sẽ truyền qua đường dây
cáp điện tói ti vi các hộ sử dụng.
Khoảng cách chuyển tải của một vệ tinh lớn nhất là 18 triệu km, do
đó chỉ cần 3 vệ tinh như vậy có thể chuyển tải thông tin trên toàn cầu.
Có thể thấy được, ti vi thông thường tiếp sóng các chương trình
truyền hình từ vệ tinh, sau khi thu tín hiệu từ trạm vệ tinh mặt đất, lại do
đài truyền hình chuyển phát, nên không thể trực tiếp thu các chương
-

15

-

trình từ vệ tinh. Năm 1965, Mỹ đã phóng "vệ tinh thông tin quốc tế số 1",
bắt đầu thử trực tiếp phát các chương trình truyền hình tới các hộ gia
đình. Lúc đó, nếu bạn muốn xem các chương trình vệ tinh, bạn có thể
mua một cái đĩa thu truyền hình vệ tinh dài khoảng Im. Có nó, các hộ
gia đình có thể xem các chương trình vệ tiiali trên 6 kênh.
Vệ tinh có dung lượng thông tin lớn, độ nhiễu nhỏ, chất lượng tốt,
hiệu năng cao. Nếu ti vi trực tiếp thu một hoặc một vài chương trhah
được phát từ vệ tinh mà có thể được phát triển rộng rãi thì đài truyền
hình hiện nay klaỏng còn nữa. Truyền hình sẽ xuất hiện trước hàng tỉ
công chúng vói một phương thức mói mẻ đó Icà truyền h'mh vệ tinh.

Tại sao không nên xem ti vi quá lâu?
Trong ti vi có rất irhiều linh kiện như: bóng hình, các thiết bị điện tử,
ổn áp, nguồn điện... Các linlì kiện này đều có thể sinh ra những tia có
hại ở các mức độ khác nlrau. Chủ yếu là tia X, tia an-pha, tia bê-ta... Khi
con người bị các tia có hại đó chiếu vào với một lượng lớn, thì tê bào tổ
chức có thể phát sinh điện li nước, phần tử tế bào thay đổi đồng thòi có
thể họp thành một loại vật chất hoá học có hại đối vói nhiễm sắc thể. Sự
tổn thương đó có thể làm cho kết cấu và công năng của tê bào có sự thay
đổi, nguy hại đến sức khỏe thậm chí ảnh hướng đến thê hệ tưcmg lai do
di truyền.
Các nước trên thế giói rất coi trọng vấn đề này. Trong sảir xuất thiết
kế thiết bị của ti vi sử dụng các biện pháp hiệu quả, hạn chế những tác hcỊi
cùa các tia này trong phcạm vi an toàn cho phép. Nhưng, để tránlr rứiững
điều klaông hay xảy ra, chúng ta cần chú ý bảo vệ mình khi xem ti vi.
Nếu điện áp hoạt động của ti vi càng cao, cường độ dòng điện càng
lớn, luồng tia sinli ra lớn, mà khoảng cách xem càng gần thì lượng bức xạ
chiếu vào ngưòi càng lớn. Do đó, klri xem ti vi chúng ta cần đặc biệt chú
ý hai điểm, một là không ngồi quá gần ti vi, tốt nhất là nên xem ti vi với
khoiỉng cách thông thường tù 6 - 8m; hai là klaông nên xem quá lâu, mỗi
ngày xem ti vi kliông nên quá 3 -4 tiếng để, tránli bức xạ chiếu quá nlaiều
vào ngưòi. Ngoài ra, khi gặp sự cố, điện áp hoạt động của ti vi màu thay
đổi rất lớn, lượng bức XcỊ cùa tia có hại có thể tăng lên rất nl-iiồu.

-

16

-

Còn có một điểm cần đặc biệt nhấn mạnh là, con cái còn nhỏ, các khí
quan còn non nớt, dễ bị ảnh hưởng bỏi những tác hại của tia bức xạ. Tuổi
nhỏ không kiểm soát được, xem ti vi vói thòi gian dài và khoảng cách
gần thì dễ dẫn đến đau đầu, cận thị, thậm chí nội tạng bị tổn thương.

Một đĩâ VCD nhỏ tại Sdo có thể chứa nhiều
hình ảnh và âm thanh đến thế?
VCD chỉ là một chiếc đĩa tròn nhỏ bé có ánh bạc lấp lánh tại sao lại
có thể chứa được những hình ảnh và âm thanh? Đĩa VCD là một loại đĩa
nhỏ, hình tròn, bên ngOcài có một tầng bảo vệ chất dẻo cao phân tử trong
suốt. Nó chịu nliiệt tốt, không dễ bị vênli và bị xước. Hai mặt của nó có
những vòng đườrig Vcân chi chít. Những vòng đường vân này thực tế là
những rãnh từ được khắc bằng la-de, độ rộng chỉ có 0,4 mi-cơ-rô-mét,
tương đương vói 1/200 đường kính sọi tóc; khoảng cách giữa các rãnh
cũng không đến 1/50 sợi tóc. Trong những rãnh này đều chứa nhiều
thông tin về hình cảnh và âm thanli.
Khi đĩa được cho vào đầu quay, các thông tin về hình ành và âm
thanh vói các tần số khác nlaau trong các rãnh từ của đĩa được chuyển
thành các tín hiệu điện. Những thông tin phối thanh của hình cảnh cũng
được chuyển thành tín hiệu điện số, những tín hiệu này được truyền qua
ti vi lên màn hình ti vi. Khi chế tạo ra đĩa VCD, do những thay đổi của
tín hiệu điện này, chùm la-de cũng có sự thay đổi sáng tối tương ứng, nó
giống nliư một "dao khcắc" ánli sáng sắc nhọn. Cùng vói sự xoay tròn đều
vòng quay của đĩa, các chùm la-de này sẽ chiếu rọi vào mặt đĩa, noi bị
chùm ánh sáng chiếu vào, mcặt đĩa có thể bị nhiệt độ cao của chùm la-de
khí hoá ăn mòn lalianh chóng. Như vậy, mặt đĩa có thể bị ăn mòn thành
những chỗ lõm nhỏ này, những chỗ lõm này có hình dạng, dài ngắn,
nông sâu khác cùng vói sự thay đổi sáng tối của chùm la-de. Do đó, hlnh
dạng của những chỗ lõm này cũng bị chi phối của sự thay đổi tín hiệu
điện. Cho nên, trong những chỗ lõm có sô lượng không rõ ràng đó đã
chứa đầy thông tin toàn bộ về hình ảnli và âm thanh.

-

17

-

Khi phát đĩa VCD, đĩa được đặt trong máy phát. Máy VCD có một
bộ phận đưcx: gọi là "đầu hát" la-de, thực chất nó là một máy la-de thể
khí có công suâ't thâp, ấn nút mở, "đầu hát" bắt đầu xoay tròn từ vòng
trong ra vòng ngOcài, đồng thời không ngừng phát ra tia la-de, noi tcập
trung những chùm la de nhỏ bé. Do công suất của chùm la-de thấp, nên
bồ mặt đĩa không thể bị ăn mòn nhanh chóng. Khi chùm ánh sáng chiếu
Víào các rãnh từ của đĩa, các thông tin về hình ảnh Vcà âm thanh lập tức bị
phản chiếu lại, thông qua kinla quang học chuyển cho bộ phận khuếch
đại của đầu máy, rồi lại chuyển tín hiệu ánh sáng đã phản chiếu thcàiah
tín hiệu điện, truyền Vcào trong ti vi. Lúc Iicày, tín hiệu điện phân thcành
hai locỊÌ tín hiệu tần sỏ nhìn Vcà tần số âm. Trên màn huỳnh quang, tín
hiệu tần sò đưtrc quét thành hình ánh, tín hiệu tcần sô âm Lại chuyển
thcành câm thanh trong máy biến âm (máy biến điện năng thànli âm
thanh). Đĩa nhỏ này liền phát ra Ccác chương trình truyền hình đcằy đù
hình cảnlT Vtà âm thanh.
Do đường vân (rãnh từ) trên đĩa vỏ cùng tinh tế, đã ghi chép hoàn
chỉnli tất Ccá các thông tin. Cho nên, nếu muốn thưcVng thức đĩa VCD chất
lưcmg cao, nhất thiết phcải báo vệ tốt đĩa. Không thể lấy tay sờ lên đưcVng
Vcân cùa đĩa, không được đê Vtật cứng Làm xước đĩa, không đưcTC để rơi vỡ
đĩa..., nếu không có thể sẽ Làm hỏng đưèyng vân, như vậy, tia la-de sẽ
không nhcận chính xác những thông tin trong đĩa.

Tại sao máy ghi âm có thể ghi được âm thanh?
Máy ghi âm băng đài là một trơng những người bạn tốt không thể
thiếu được trơng đòi sống tinlr thần của con ngưcri. Nó đem lại cho chúng
ta những âm thaidì Làm cho tinh thcần con người sảng khocái, tâm trạng
thocải mái vui vè. Đồng tlìcVi, nó cũng là công cụ làm việc quan trọng của
các nhà hoạt động âm nhạc, phóng viên, nlicà báo... Bởi vì nó có hai loại
công năng, không những có thể phát âm, còn có thể ghi âm. Như Vcậy,
mcáy ghi âm ghi Lại câm Vcà phát ra âm thanh như thế nào? Chúng ta cần
phân tích chi tiết irguyên lí Làm việc của nó!
Chúng ta đều biết, khi dùng nam châm để hút một chiếc đinh Scắt,
sau đó cho chiếc đinh ricày chcim Vcào một chiếc nan hoa xe đcạp, bcỊii có

-

18

-

thể phát hiện đinh sắt nhỏ hút chiếc nan hoa, bởi vì chiếc đinh sắt nhỏ đã
bị từ hoá. Nếu nam chàm có từ tính mạnh, chiếc đinh sắt nhỏ dính vào
nam châm càng dài, từ tính của chiếc đinh Ccàng mạnh, sức hút cũng Ccàng
lớn, nếu ngược lại thì sẽ càng yếu.

Việc ghi âm của máy ghi âm cũng có quy luật tưong tự. Ghi âm
không phải là sử dụng từ trường của nam châm vĩnh cửu, mà sử dụng
một chiếc nam châm điện gọi là đầu từ. Đây là một cục sắt nhỏ h'mh
vòng có khe nhỏ, phía trên có cuốn một cuộn dây. Khi máy ghi àm tiếp
nguồn điện bắt đầu ghi âm, sóng âm có thể biến thành dòng điện thay
đổi qua loa (mi-co-rô). Dòng điện này chạy qua máy khuếch đại ghi âm,
lại chạy vào trong cuộn dây của đầu từ ghi âm, liền có thể sinli ra từ
trường do dòng điện thay đổi theo âm thanh, vì vậy từ trường cũng thay
đổi theo sự thay đổi của âm thanh. Khi băng từ qua sát khe hở của đầu
từ, trên đầu từ, từ trường thay đổi có thể từ hoá băng từ, trên băng từ ghi
lại tín hiệu từ thay đổi tương ứng vói âm thanh. Sau đó, cho băng Vcào
máy phcát âm, các tín hiệu câm thanh đó sẽ được máy phát âm khuếch đcỊi
và phát ra âm thanh.
Ngoài ra bạn còn có thể xoá âm thanh bằng đầu tù xoá âm. Đầu từ
xoá âm tưong tự như đcầu từ ghi âm, nhung đầu từ xoá âm có khe hở khá
lón, đồng thcri cũng sinh ra từ trường biến đổi thay thế nhanh chóng. Khi
băng từ đã được ghi âm tốt chcạy qua khe của đầu từ xoá âm, có thể bị từ
hoá bỏi từ trường giao biến này, đẩy từ tính thặng dư vốn có ra, những
thòng tin đã ghi cũng bị xoá.

Tại sao hát karaôkẽ trong phòng karaôkẽ
lại hay hOn?
Nếu như dùng các đầu thông thường đê hát karaôkê thì chất lưtmg
âm thanh sẽ không tốt bằng dùng đầu karaôkê. Sở dĩ đầu máy karaôkê
có thể Icàm cho cìm thanh bình thường trở nên êm tai là nhờ một bộ phận
được gọi Icà nhcỊC klìí cộng hưởng hồn hợp trong đầu máy.
Chúng ta đều biết, nếu hát trong một đại sảnh rộng thì tiếng hát sẽ
vang hon, mượt mcà hon. TcỊÌ sao lại như thế?

-

19

-

Nguyên nhân ở chỗ, sóng ân:\ giống như các sóng khác, ...